Giáo dục di sản văn hóa: từ khái niệm đến bước ngoặt học tập trải nghiệm thực tế
Giáo dục di sản văn hóa là cách đưa giá trị lịch sử, nghệ thuật, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng vào quá trình dạy học để học sinh không chỉ tiếp nhận kiến thức trên sách vở mà còn trực tiếp trải nghiệm, tương tác, suy nghĩ và hành động như những chủ thể tham gia bảo tồn và phát huy di sản trong đời sống hiện đại. Trong vài năm gần đây, xu hướng này đã vượt khỏi phạm vi các tiết ngoại khóa, trở thành một phương pháp giáo dục có chủ đích, kết hợp di tích lịch sử lớp học, làng nghề truyền thống, bảo tàng và nền tảng số. Điểm đáng bàn là sự chuyển dịch từ “đi tham quan cho biết” sang “đi để giải bài toán di sản”, nơi học sinh được xem là người đồng sáng tạo giải pháp chứ không phải người đứng ngoài quan sát thụ động.
TPHCM: làng nghề, bảo tàng và di tích hóa thành lớp học mở
Nếu muốn hiểu vì sao học tập trải nghiệm thực tế đang thay đổi trường học, hãy nhìn vào chương trình giáo dục di sản văn hóa tại Trường THPT Võ Thị Sáu, xã Đất Đỏ, TPHCM. Ngày 28-8, gần 1.400 học sinh, cán bộ, giáo viên đã bước vào một “ngày học” mà không có phấn trắng bảng đen: thay vào đó là bếp củi, bàn xoay gốm, gian sơn mài và tiếng đờn ca tài tử. Hàng trăm em tự làm bánh tráng An Ngãi, thử nặn gốm Bình Dương, khoác màu mới lên sản phẩm gốm, quan sát nghệ nhân thao tác. Trước đó, “Chuyến xe di sản” đưa các em đến Di tích quốc gia Nhà Lớn Long Sơn và Bảo tàng Bà Rịa - Vũng Tàu để học lịch sử ngay tại nơi nó diễn ra. Đây không còn là chuyến tham quan vui chơi mà là một tiết học nghiêm túc về lao động, ký ức và căn tính địa phương. Theo ban tổ chức, việc đưa di sản văn hóa vào trường học góp phần đổi mới phương pháp dạy và học, giúp học sinh học lịch sử, văn hóa và kỹ năng sống trực quan, sinh động và hấp dẫn hơn.
Huế: di sản cung đình bước vào lớp học số, nhưng trải nghiệm trực tiếp vẫn là trung tâm
Ở Huế, giáo dục di sản văn hóa đang đi theo một quỹ đạo khác: đưa di sản ra khỏi không gian truyền thống bằng công nghệ số, nhưng không thay thế trải nghiệm tại chỗ. Các giá trị di sản được đưa lên nền tảng trực tuyến, qua hình ảnh, video, mô hình 3D và mã QR tại các điểm di tích, trở thành nguồn học liệu bổ trợ cho môn học và giáo dục địa phương. Tại Đại Nội Huế, học sinh không chỉ nghe thuyết trình mà còn tham gia các chương trình trải nghiệm kết hợp tham quan thực tế và công nghệ, khám phá khảo cổ và không gian cung đình bằng hình thức trực quan. Công nghệ thực tế ảo và không gian số giúp tái hiện những công trình, cảnh quan đã thay đổi theo thời gian – điều mà cách học truyền thống khó làm được. Tuy vậy, lãnh đạo ngành giáo dục Huế nhấn mạnh công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế kết nối trực tiếp với di sản. Định hướng sắp tới là xây dựng hệ thống học liệu dùng chung về di tích, lịch sử, nghệ thuật truyền thống, với dữ liệu được cập nhật bằng sự phối hợp giữa nhà trường, đơn vị quản lý di tích và cơ quan chuyên môn.
Livestream, AI và bài toán di sản: khi học sinh trở thành người kể chuyện và đồng thiết kế giải pháp
Sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ đạt đến một bước ngoặt thú vị với chương trình livestream “Dấu ấn đình - chùa Hà, Hành trình giải mã di sản” do Trường THCS Cầu Giấy A (Hà Nội) tổ chức sáng 28/8. Ngay tại khuôn viên đình - chùa Hà, di tích được biến thành lớp học mở, được tường thuật trực tuyến để toàn trường cùng tham gia. Học sinh thi kiến thức qua trò chơi tương tác, nhảy bao bố đến các trạm câu hỏi QR, giải mã thông tin về kiến trúc, lễ hội, lịch sử cách mạng của di tích. Đỉnh điểm là vòng “Chạm AI, kể chuyện di sản”, nơi bốn đội phải dùng AI, nền tảng thiết kế trực tuyến, hình ảnh, tư liệu và mã QR để tạo poster truyền thông về đình - chùa Hà. Di sản không còn là câu chuyện được người lớn kể lại mà trở thành nội dung do chính học sinh biên tập, chọn góc nhìn, xây thông điệp. Theo lãnh đạo địa phương, hình thức livestream quảng bá điểm đến di sản là bước đi thiết thực trong ứng dụng công nghệ số vào tuyên truyền, quảng bá văn hóa.
Từ người quan sát đến người bảo tồn: di sản như bài toán thực và hành trang căn tính
Xu hướng chung ở TPHCM, Huế và các chương trình liên kết với đại học cho thấy một chuyển dịch rõ rệt: học sinh không còn chỉ quan sát di sản mà tham gia giải bài toán bảo tồn, kể chuyện và khai thác di sản cho thế hệ mình. Chương trình FSIB 2026 do một trường đại học phối hợp với Tập đoàn Gốm sứ Minh Long I và Bảo tàng Áo Dài Việt Nam tổ chức đã yêu cầu học sinh trung học nghiên cứu thực địa, đưa ra lời giải sáng tạo cho các bài toán kinh doanh có thật về cách kể chuyện và trải nghiệm di sản gốm sứ, áo dài. Một học sinh chia sẻ rằng trải nghiệm này giúp các em thấy tiếng nói của học sinh hoàn toàn có thể đóng góp cho di sản văn hóa. Cùng lúc, “Chuyến xe di sản”, các ngày hội làng nghề, những trò chơi số hay triển lãm do học sinh tự thiết kế đang biến người học từ đối tượng tiếp nhận thành người tham gia bảo tồn và quảng bá di sản. Việc đưa học sinh đến gần di sản bằng những chuyến đi và trải nghiệm trực tiếp khiến kiến thức sinh động hơn, gieo vào các em tình yêu, niềm tự hào và mong muốn gìn giữ, lan tỏa giá trị quê hương.
