Hiểm họa địa chất: khi lòng đất “lên tiếng”
Hiểm họa địa chất là tập hợp các hiện tượng tự nhiên nguy hiểm bắt nguồn từ cấu trúc và hoạt động của lòng đất, như giếng phun khí CO2, sạt lở đất vùng cao, lũ quét hay sụt lún, có thể xảy ra đột ngột nhưng hoàn toàn có thể hiểu và giảm thiểu rủi ro nếu cộng đồng nắm được các cơ chế khoa học cơ bản. Sạt lở đất, đá hiện nay không còn là chuyện hiếm gặp mà đã trở thành một loại hình thiên tai nguy hiểm tại một số địa phương miền núi trong mùa mưa bão. Điều đáng nói là chúng ta vẫn có xu hướng coi đó là sự “bất thường”, trong khi chính cách nhìn thiếu khoa học mới khiến thiệt hại trở nên nghiêm trọng. Hiểu rõ nền địa chất phong hóa, địa hình dốc và các khe nứt ẩn dưới chân mình là bước đầu tiên để bảo vệ nhà cửa và tính mạng.
Giếng phun khí CO2: cột nước như vòi rồng không phải phép màu
Hiện tượng giếng phun khí CO2 ở Gia Lai khiến nhiều người choáng ngợp trước cột nước cao gần 15 m, nhưng với các nhà địa chất, đây là hệ quả tất yếu của việc khoan trúng túi khí dưới lòng đất. Thành phần chủ yếu thoát ra từ các giếng này là khí CO2, hình thành và tích tụ lâu dài trong các khe đứt gãy của lớp đá. Khi người dân khoan xuống độ sâu khoảng 150 m và xuyên vào túi khí, áp lực trong “đường ống” tự nhiên bị phá vỡ, khí thoát ra mạnh, cuốn theo mạch nước ngầm và phun lên mặt đất. PGS.TS Nguyễn Việt Kỳ cho rằng đây là hiện tượng bình thường về mặt địa chất và nhấn mạnh khả năng các giếng phun nằm gần trên cùng một đường thẳng do khí tích tụ dọc khe nứt như những đường ống ngầm. Cảm giác kỳ lạ đến từ sự thiếu thông tin, không phải từ sự “bí ẩn” của thiên nhiên.
Sạt lở đất vùng cao Cao Bằng: nền địa chất phong hóa và địa hình dốc là “mồi nổ”
Cao Bằng là ví dụ điển hình cho mối nguy sạt lở đất vùng cao khi hội tụ đủ các yếu tố bất lợi: địa hình bị chia cắt, độ dốc lớn, nền địa chất nhiều nơi phong hóa, dẫn đến khả năng gây trượt đất, đá. Trên một số sườn đồi vùng cao đã xuất hiện các vết nứt dài hàng chục mét, rộng tới 0,7–1 m, đe dọa trực tiếp hàng chục hộ dân. Những câu chuyện như gia đình ông Hoàng Ích Thông phải ngủ nhờ nhà người thân vì đất sau nhà liên tục nứt, sụt lún cho thấy hiểm họa địa chất không còn nằm trên giấy. Văn phòng Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tỉnh thống kê có 801 hộ nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở do mưa lớn và 94 hộ trong khu vực xói lở do dòng chảy lũ. Không thể tiếp tục coi việc xây nhà trên sườn dốc phong hóa là “bình thường” rồi trông chờ may mắn.
Từ hiểu biết địa chất đến hành động phòng tránh thiên tai
Điểm chung của giếng phun khí CO2 và sạt lở đất vùng cao là: đều có thể dự báo tốt hơn nếu chúng ta coi trọng khoa học địa chất. Với giếng khoan, PGS.TS Nguyễn Việt Kỳ kiến nghị cần khoanh vùng các khu vực có nguy cơ cao dọc theo khe đứt gãy để cảnh báo người dân khi khoan giếng, tránh gặp sự cố tương tự. Ở Cao Bằng, chính quyền đã chủ động rà soát, xây dựng phương án cảnh báo và sơ tán dân khỏi khu vực nguy hiểm, đồng thời kiểm tra, đánh giá hiện trạng các điểm có nguy cơ sạt lở trước mùa mưa bão để đưa ra giải pháp phòng tránh. Các chuyên gia hướng dẫn người dân sử dụng ứng dụng di động "Sạt lở Việt Nam" để nhận cảnh báo trượt lở sớm theo thời gian thực và theo dõi nguy cơ thiên tai ngay trên điện thoại. Đây là bước chuyển quan trọng: từ bị động chạy theo thiên tai sang chủ động phòng tránh thiên tai dựa trên dữ liệu.
Kết luận: sống chung với hiểm họa địa chất bằng kiến thức và kỷ luật
Giếng phun khí CO2 và các điểm sạt lở đất vùng cao không phải lời cảnh báo bí hiểm của thiên nhiên, mà là bản đồ rõ ràng về những yếu điểm trong lòng đất. Vấn đề không nằm ở việc hiểm họa địa chất có tồn tại hay không, mà ở chỗ chúng ta có chịu học cách đọc bản đồ đó và thay đổi hành vi hay không. Khi nền địa chất phong hóa, địa hình dốc và các khe nứt đã được nhận diện, tiếp tục xây nhà trên sườn đồi, khoan giếng thiếu khảo sát hay phớt lờ cảnh báo nghĩa là tự đẩy mình vào rủi ro. Giải pháp không chỉ là những công trình kè chắn tốn kém, mà là kỷ luật cộng đồng: tôn trọng khuyến cáo di dời, dùng ứng dụng cảnh báo, dừng khoan khi được yêu cầu và tham gia đầy đủ các buổi tuyên truyền. Sống ở vùng cao hay gần các đứt gãy địa chất không bắt buộc phải sống trong sợ hãi, nếu chúng ta coi hiểu biết khoa học là một phần đời sống thường ngày.
