Khu đô thị Bắc Ninh và bài toán giải phóng mặt bằng đang bị bỏ ngỏ
Hai khu đô thị Bắc Ninh tại phường Tiên Du và Tam Sơn là các dự án đô thị mới, du lịch, sinh thái, văn hóa, nghỉ dưỡng và vui chơi giải trí, có tổng diện tích gần 500 ha với tổng vốn đầu tư dự kiến hơn 30.885 tỷ đồng, hiện đang chậm tiến độ khoảng 6 tháng so với hợp đồng do ách tắc trong công tác giải phóng mặt bằng, phản ánh rõ những bất cập về chính sách và thực thi trong quá trình phát triển đô thị quy mô lớn tại địa phương.
Điều đáng nói không phải là việc dự án chậm tiến độ, mà là cách Bắc Ninh xử lý sự chậm trễ đó. Chiều 7/10, Chủ tịch UBND thành phố Phạm Hoàng Sơn chủ trì hội nghị đôn đốc tiến độ hai tiểu khu 112.1 (Tiên Du) và 112.3 (Tam Sơn), một động thái thể hiện sự sốt ruột của chính quyền trước các nút thắt giải phóng mặt bằng. Tuy nhiên, khi tiến độ bị lùi tới nửa năm, câu hỏi đặt ra là: vì sao một khâu đã quá quen thuộc như bồi thường, thu hồi đất vẫn có thể trở thành "điểm nghẽn chính" ở những dự án được coi là mũi nhọn phát triển đô thị? Căn nguyên nằm ở sự lệch pha giữa tốc độ của nhà đầu tư, kỳ vọng của chính quyền và tâm lý, lợi ích thực tế của người dân.
Bức tranh chi tiết: con số biết nói đằng sau hai tiểu khu 112.1 và 112.3
Nhìn vào các con số, sự chậm tiến độ dự án không còn là câu chuyện chung chung mà hiện lên rất cụ thể. Tiểu khu 112.1 ở phường Tiên Du có diện tích khoảng 299 ha, quy mô dân số khoảng 26.903 người, tổng chi phí thực hiện dự kiến hơn 19.714 tỷ đồng. Công tác giải phóng mặt bằng liên quan tới 2.714 hộ dân thuộc 4 tổ dân phố. Đến nay, phương án bồi thường, hỗ trợ mới được phê duyệt cho 1.096 hộ với diện tích khoảng 149,72 ha, tương đương hơn 50% diện tích dự án, và thực tế mới chi trả cho 543 hộ, khoảng 55,2 ha, với kinh phí khoảng 311 tỷ đồng. Nói cách khác, một nửa chặng đường pháp lý mới chỉ chuyển hóa thành hơn một phần ba chặng đường trên thực địa.
Tiểu khu 112.3 ở phường Tam Sơn có quy mô nhỏ hơn, khoảng 199 ha, dân số dự kiến khoảng 7.600–7.637 người, tổng chi phí thực hiện hơn 11.100–11.171 tỷ đồng. Ở đây, tiến độ trên giấy tờ ấn tượng hơn: phương án bồi thường, hỗ trợ đã hoàn tất cho 2.506/2.526 hộ, diện tích khoảng 183 ha, tương đương 92,4% diện tích dự án. Nhưng con số hộ thực sự nhận tiền lại dừng ở 1.124 hộ trên 69,39 ha, kinh phí chi trả gần 392 tỷ đồng. Một câu trích dẫn đáng suy ngẫm: “Công tác giải phóng mặt bằng đang chậm khoảng 6 tháng so với tiến độ hợp đồng”, cho thấy khoảng cách giữa kế hoạch và thực thi đã trở thành rủi ro hệ thống đối với các khu đô thị Bắc Ninh.
Gốc rễ vướng mắc: không chỉ là tiền bồi thường mà là niềm tin và công bằng
Báo cáo tại hội nghị cho thấy nguyên nhân được nhắc đến nhiều nhất là "một bộ phận người dân chưa đồng thuận". Họ chưa phối hợp kiểm đếm, chưa nhận thông báo thu hồi đất hoặc chưa nhận tiền bồi thường; một số so sánh mức hỗ trợ giữa các dự án khác nhau và đặt vấn đề về chính sách bổ sung. Điều này cho thấy khái niệm giải phóng mặt bằng không thể được hiểu đơn giản là quá trình chi trả bồi thường, mà thực chất là quá trình tạo dựng niềm tin rằng người bị thu hồi đất được đối xử công bằng, minh bạch và có tương lai sau khi mất đất. Khi người dân phải "so sánh dự án này với dự án kia", nghĩa là cơ chế chính sách đang thiếu nhất quán hoặc thiếu khả năng giải thích thuyết phục.
Các vướng mắc đặc thù càng làm bức tranh thêm phức tạp. Tại tiểu khu 112.3, việc bố trí quỹ đất mới và di chuyển nghĩa trang nhân dân tổ dân phố Hồi Quan với hơn 500–600 ngôi mộ gặp nhiều khó khăn. Không thể coi việc di dời mộ chỉ là một hạng mục trong tiến độ xây dựng; đó là câu chuyện tâm linh, văn hóa và ký ức cộng đồng, nếu xử lý vội vàng sẽ kéo theo sự phản ứng dai dẳng. Bên cạnh đó, những trường hợp có đất hợp pháp bị thu hồi nhưng đang sinh sống ở nơi khác phát sinh yêu cầu hỗ trợ chuyển đổi nghề và việc làm. Khi chính quyền khẳng định "không đặt vấn đề hỗ trợ ngoài chính sách đã được quy định", họ giữ được nguyên tắc tài chính nhưng có nguy cơ đánh mất sự linh hoạt cần thiết để giải quyết các hoàn cảnh đa dạng của người dân.
Hệ lụy đối với chiến lược phát triển đô thị và tham vọng tăng trưởng của Bắc Ninh
Hai khu đô thị Bắc Ninh tại Tiên Du và Tam Sơn không phải các dự án đơn lẻ, mà là mắt xích trong toàn bộ chiến lược phát triển đô thị của thành phố trực thuộc Trung ương trẻ nhất nước. Khi các dự án đô thị, du lịch, sinh thái, nghỉ dưỡng quy mô gần 500 ha và vốn đầu tư hơn 30.885 tỷ đồng bị chậm tiến độ, chuỗi hệ lụy sẽ lan rộng: nhà đầu tư phải điều chỉnh kế hoạch, chi phí cơ hội tăng lên; hạ tầng kết nối dự kiến hình thành quanh các khu đô thị cũng bị lùi lại; và mục tiêu đưa Bắc Ninh lên một bước mới về chất lượng đô thị, dịch vụ, thu hút dân cư, doanh nghiệp bị chậm lại. Chậm tiến độ dự án trong bối cảnh tỉnh đặt ra mục tiêu tăng trưởng cao khiến khoảng cách giữa kỳ vọng và hiện thực ngày càng rộng, làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư.
Điều đáng lo là cách thức các bên đang nói về giải pháp. Chính quyền yêu cầu hai phường coi giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ trọng tâm, huy động cả hệ thống chính trị, tăng cường tuyên truyền, vận động, đối thoại, tổ chức chi trả kịp thời cho các phương án đã phê duyệt và thậm chí chuẩn bị kiểm đếm bắt buộc, cưỡng chế thu hồi đất với trường hợp đủ điều kiện. Đồng thời, các sở, ngành được giao rà soát toàn bộ hồ sơ, thủ tục pháp lý, ưu tiên nhân lực phát triển quỹ đất. Đây là phản ứng cần thiết nhưng vẫn mang nặng tính "đôn đốc" hành chính. Nếu Bắc Ninh muốn các khu đô thị mới trở thành động lực phát triển đô thị chứ không phải tâm điểm khiếu nại, tỉnh phải coi giải phóng mặt bằng là quá trình đồng thiết kế tương lai với người dân, không chỉ là bước tiền đề cho nhà đầu tư thi công.
Kết luận: Bắc Ninh cần một cách tiếp cận mới với phát triển đô thị quy mô lớn
Câu chuyện hai khu đô thị gần 500 ha chậm giải phóng mặt bằng 6 tháng cho thấy Bắc Ninh đang ở ngã ba đường của phát triển đô thị. Một bên là tham vọng xây dựng các khu đô thị Bắc Ninh hiện đại, gắn với du lịch, sinh thái, văn hóa, nghỉ dưỡng; bên kia là thực tế người dân mất đất, di dời mồ mả, thay đổi sinh kế. Nếu tiếp tục coi giải phóng mặt bằng như một thủ tục phải "đẩy nhanh", tỉnh sẽ chỉ xử lý được phần ngọn của vấn đề và phải chấp nhận rủi ro chậm tiến độ dự án lặp lại ở các dự án khác. Ngược lại, nếu coi đây là cơ hội thiết kế lại toàn bộ cơ chế bồi thường, hỗ trợ, đối thoại, Bắc Ninh có thể biến xung đột tiềm ẩn thành sự đồng thuận mới cho phát triển đô thị.
Một chiến lược phát triển đô thị bền vững đòi hỏi ít nhất ba thay đổi: chuẩn hóa mức hỗ trợ và cách tính bồi thường giữa các dự án để tránh tâm lý so sánh; lồng ghép yếu tố sinh kế, việc làm, tái định cư vào toàn bộ quá trình quy hoạch, không chỉ sau khi thu hồi đất; và coi các không gian văn hóa, tâm linh như nghĩa trang Hồi Quan là phần của bản sắc đô thị, cần được quy hoạch tôn trọng chứ không bị xem là rào cản kỹ thuật. Chỉ khi đó, những con số hàng chục nghìn tỷ đồng và hàng trăm hecta đất đô thị mới thực sự chuyển hóa thành chất lượng sống tốt hơn cho người dân – mục tiêu cuối cùng của mọi kế hoạch phát triển đô thị.
