Đối thoại dưới bóng lằn ranh hạt nhân
Đàm phán Mỹ–Iran là nỗ lực tìm thỏa thuận giữa Washington và Tehran về chương trình hạt nhân, chấm dứt giao tranh và các điều kiện an ninh, trong khi nguy cơ sử dụng vũ lực vẫn hiện hữu. Đây không phải một tiến trình ngoại giao tách rời chiến trường: mỗi lời đe dọa đều có thể làm thay đổi giá trị của nhượng bộ và mức độ tin cậy giữa hai bên. Ngày 2/11, Tổng thống Donald Trump nhấn mạnh lằn ranh đỏ của Washington là Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân Iran. Ông đồng thời nói một thỏa thuận vẫn có thể đạt được, còn Phó tổng thống JD Vance cho biết hai bên đã có những trao đổi tích cực và Mỹ sẽ tiếp tục theo đuổi con đường đàm phán. Thông điệp ấy mở lối cho ngoại giao, nhưng không xóa bỏ bất đồng: Washington đòi một kết quả cốt lõi, còn Tehran muốn bàn cả những điều kiện rộng hơn.
Sức ép chính trị trong nước cũng khiến lựa chọn của Trump khó tách khỏi tính toán thực dụng. Xung đột được cho là góp phần đẩy giá năng lượng lên cao và gây áp lực lên cử tri Mỹ. Vì vậy, lời để ngỏ thỏa thuận có thể phản ánh mong muốn chấm dứt khủng hoảng, nhưng chưa đủ để chứng minh Washington sẵn sàng từ bỏ công cụ quân sự.
Mục tiêu còn lại là lời cảnh báo, không chỉ là quân sự
Ngày 31/10, Trump nói Mỹ đã phá hủy các cơ sở hạt nhân của Iran nhưng vẫn còn một hoặc hai địa điểm cần “xử lý”, việc đó có thể hoàn thành trong 10 phút. Ông nhắc đến núi Pickaxe, nơi được cho là có tổ hợp hạt nhân ngầm, trong lúc khẳng định Mỹ không vội chốt đàm phán. Đến ngày 1/11, ông tiếp tục đe dọa dùng vũ lực tại Iowa mà không nêu thời điểm cụ thể. Những phát biểu ấy làm giảm sức nặng của lời mời đối thoại: nếu Washington vừa đề nghị thương lượng vừa nhấn mạnh mục tiêu có thể bị tấn công bất cứ lúc nào, Tehran có lý do để xem đàm phán như một quá trình diễn ra dưới cưỡng ép. Tuy nhiên, sức ép quân sự Mỹ cũng không bảo đảm đạt được một thỏa thuận bền vững; nó có thể khiến đối phương tính toán rằng nhượng bộ hôm nay sẽ không ngăn được đòn đánh ngày mai.
Sau bài phát biểu ngày 2/11, Trump tỏ ra hoài nghi về việc có nối lại các cuộc tấn công hay không và trả lời “Không” khi được hỏi về khả năng đánh Iran sau bầu cử giữa nhiệm kỳ. Sự thay đổi giọng điệu cho thấy Washington chưa khóa lựa chọn, nhưng cũng chưa đưa ra cam kết đủ rõ để xoa dịu căng thẳng Mỹ Iran. Tuyên bố về các mục tiêu còn lại vì thế vừa là đe dọa tác chiến, vừa là sức ép lên bàn thương lượng.
Tehran đặt điều kiện và cảnh báo chiến tranh kéo dài
Iran không bác bỏ ngoại giao, nhưng muốn đối thoại gắn với những thay đổi cụ thể. Các điều kiện được nêu gồm giải tỏa tài sản bị phong tỏa ở nước ngoài, chấm dứt phong tỏa hải quân đối với cảng Iran, dỡ bỏ trừng phạt lâu năm và kết thúc chiến tranh trên mọi mặt trận. Tehran cũng đặt việc mở lại eo biển Hormuz trong khuôn khổ các yêu cầu này; một quan chức Iran nói tuyến hàng hải có thể được mở trong vòng hai ngày nếu Washington chấp thuận. Khoảng cách nằm ở thứ tự và phạm vi nhượng bộ: Washington đặt trọng tâm vào ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran muốn các biện pháp trừng phạt và phong tỏa được xử lý cùng với việc chấm dứt giao tranh. Qatar và Pakistan đang làm trung gian; các nhà đàm phán Iran có mặt tại Doha ngày 1/11 trong ngày thương lượng thứ ba liên tiếp. Dẫu vậy, Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói Tehran chưa có kế hoạch gặp trực tiếp quan chức Mỹ.
Cảnh báo quân sự của Iran làm triển vọng thỏa thuận thêm mong manh. Người phát ngôn quân đội Mohammad Akraminia nói một cuộc chiến mới có thể kéo dài hơn các đợt giao tranh trước, đồng thời nhấn mạnh Trump không thể quyết định thời điểm hay điều kiện kết thúc xung đột. Tehran còn cảnh báo phạm vi đối đầu có thể vượt khỏi một chiến trường. Đây không chỉ là lời đáp trả những đe dọa của Mỹ; nó báo hiệu rằng nếu giao tranh tái diễn, Washington khó kiểm soát cái giá và thời hạn của cuộc khủng hoảng.
Cửa đàm phán còn mở, nhưng chưa rộng
Các kênh trung gian và những trao đổi được cả hai phía xác nhận giúp duy trì cơ hội đối thoại, nhưng chưa giải quyết được câu hỏi căn bản: liệu Washington và Tehran có chấp nhận một thỏa thuận theo từng bước, hay mỗi bên sẽ đòi đối phương đáp ứng điều kiện của mình trước? Mỹ muốn bảo đảm Iran không sở hữu vũ khí hạt nhân; Iran yêu cầu chấm dứt chiến tranh, phong tỏa và trừng phạt. Khi hai mục tiêu chưa được đặt vào cùng một lộ trình, mọi tiến triển ngoại giao đều dễ bị đảo ngược bởi một đe dọa quân sự mới. Vì vậy, triển vọng hiện tại nên được nhìn nhận thận trọng. Việc Trump nói thỏa thuận “có thể xảy ra” và Vance cam kết tiếp tục nỗ lực là tín hiệu đáng chú ý, nhưng lời cảnh báo về các mục tiêu còn lại cho thấy sức ép vẫn là một phần trong cách Washington thương lượng. Cánh cửa đối thoại chưa đóng, song chỉ rộng thêm nếu hai bên biến những tuyên bố thiện chí thành cam kết cụ thể và kiềm chế hành động có thể khơi lại giao tranh.
