Cánh cửa đàm phán mở ra trong thế bất lợi
Đàm phán ba bên về Ukraine là khuôn khổ đối thoại giữa Kyiv, Moscow và Washington, trong đó Mỹ làm trung gian để tìm cách chấm dứt chiến sự và định hình các sắp xếp an ninh sau xung đột. Tổng thống Nga Vladimir Putin đồng ý tiến hành đàm phán với Ukraine và Mỹ vào tháng tới sau cuộc gặp đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff ngày 21/10; các cuộc trao đổi dự kiến tập trung vào cơ chế an ninh hậu chiến. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cũng ủng hộ hội đàm, hướng tới thảo luận ngừng bắn, chấm dứt tấn công hạ tầng năng lượng và các sáng kiến nhân đạo. Kyiv có lý do để bước vào bàn đàm phán: chiến sự cần một lối thoát ngoại giao. Nhưng chấp nhận đối thoại không đồng nghĩa với chấp nhận điều kiện của đối phương. Trong một bàn cờ mà đồng minh trung gian có thể ưu tiên kết quả nhanh, Ukraine có nguy cơ bị đặt vào thế phải nhượng bộ để chứng minh mình muốn hòa bình.
Nỗi lo ấy bắt nguồn từ sự thay đổi trong cách Washington tiếp cận Moscow. Chính quyền Tổng thống Donald Trump được mô tả là đang dùng thái độ mềm mỏng và lợi ích kinh tế để kéo Nga trở lại bàn đàm phán. Những động thái xích lại gần Moscow, gồm thỏa thuận diesel và việc đình chỉ một số trừng phạt, có thể củng cố niềm tin của Điện Kremlin rằng chiến lược hiện tại đang đem lại kết quả. Trong khi đó, chiến sự vẫn căng thẳng: rạng sáng 22/10, tên lửa đánh vào Kyiv, còn giới chức Nga nói hơn 600 máy bay không người lái nhằm vào tỉnh Moscow cùng ngày. Vì vậy, đàm phán Ukraine không diễn ra trong khoảng trống ngoại giao. Nó bắt đầu giữa giao tranh tiếp diễn và dấu hiệu cho thấy Washington muốn nhanh chóng tạo đà cho một thỏa thuận.
Khoảng cách lập trường không thể xóa bằng một cuộc gặp
Trở ngại lớn nhất không nằm ở việc các bên có chịu ngồi cùng bàn hay không, mà ở định nghĩa của mỗi bên về hòa bình. Zelensky nhiều lần khẳng định Ukraine không chấp nhận nhượng bộ lãnh thổ trong một thỏa thuận ngừng bắn, còn Putin muốn mọi điều khoản tính đến việc Nga tuyên bố sáp nhập bốn tỉnh ở miền đông và miền nam Ukraine. Giới quan sát cũng cho rằng Moscow chưa có dấu hiệu từ bỏ mục tiêu kiểm soát toàn bộ Donbass, yêu cầu Ukraine không gia nhập NATO và ưu tiên một thỏa thuận hòa bình toàn diện thay vì ngừng bắn tạm thời. Kyiv, ngược lại, đề xuất đóng băng tiền tuyến hiện tại làm nền tảng cho các thỏa thuận tiếp theo, đồng thời yêu cầu phương Tây bảo đảm an ninh để ngăn xung đột tái diễn. Đây không phải khác biệt về câu chữ: mỗi phương án đều chạm tới lãnh thổ, an ninh và nguy cơ chiến tranh bùng phát trở lại.
Bởi vậy, một tuyên bố ngừng bắn có thể tạo khoảnh khắc yên tiếng súng nhưng chưa chắc giải quyết được nguyên nhân xung đột. Moscow ưu tiên một dàn xếp bao quát theo các mục tiêu của mình; Kyiv lo rằng ngừng bắn mà thiếu bảo đảm đủ mạnh chỉ cho Nga thời gian củng cố vị thế. Sự cách biệt ấy khiến triển vọng đạt thỏa thuận Nga Ukraine khó được đo bằng tốc độ tổ chức hội nghị hay mức lạc quan của các tuyên bố sau cuộc gặp. Bất kỳ thỏa hiệp nào cũng sẽ phải trả lời câu hỏi căn bản: đường ranh nào được chấp nhận và ai bảo đảm rằng nó không trở thành điểm khởi đầu cho một vòng giao tranh mới? Nếu các bên né câu hỏi đó, hình thức ba bên có thể tạo ấn tượng tiến triển mà không đưa họ gần hơn tới một nền hòa bình có thể duy trì.
Washington có thể làm trung gian, nhưng không đứng ngoài cuộc chơi
Vai trò Mỹ làm trung gian sẽ định hình tương quan đàm phán, bởi Washington không chỉ kết nối hai phía mà còn có ảnh hưởng lớn tới sự hỗ trợ mà Kyiv dựa vào. Chuyên gia Thomas Graham thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ nhận định rằng khi Tổng thống Trump có xu hướng nghiêng về Nga, Zelensky có thể không nhận được sự hậu thuẫn của Washington đối với các điều khoản chấm dứt chiến sự. Đây là thế khó thật sự: nếu Ukraine bác bỏ một đề xuất bất lợi, Kyiv có thể đối mặt nguy cơ mất sự ủng hộ của đối tác lớn nhất; nếu chấp nhận, nước này có thể phải đánh đổi lợi ích lãnh thổ và an ninh dài hạn. Một lệnh ngừng bắn nhanh có thể đem lại lợi ích ngoại giao cho Nhà Trắng, nhưng chưa chắc tạo ra nền tảng bền vững cho Ukraine. Trung gian vì thế không đồng nghĩa với trọng tài hoàn toàn trung lập.
Washington có thể dùng quan hệ với cả hai phía để mở đường cho thỏa hiệp, nhưng kết quả phụ thuộc vào việc Mỹ có sẵn sàng gây sức ép lên Moscow hay không, chứ không chỉ lên Kyiv. Nếu ưu tiên duy nhất là chấm dứt giao tranh sớm, sự mất cân bằng quyền lực có thể biến đàm phán thành quá trình yêu cầu Ukraine nhượng bộ nhiều hơn. Ngược lại, một vai trò trung gian có trách nhiệm cần gắn mọi thỏa thuận với những bảo đảm an ninh có thể duy trì và xử lý được các bất đồng cốt lõi. Cuộc hội đàm dự kiến vào tháng tới, sớm nhất từ đầu tháng 11 theo các thông tin được công bố, là phép thử cho cách tiếp cận ấy. Kyiv đã chọn tham gia; điều đó mở ra cơ hội ngoại giao, nhưng không xóa được nguy cơ bị thúc ép.
Hòa bình không thể chỉ được đo bằng tốc độ
Đàm phán ba bên đáng được xem là cơ hội, không phải bằng chứng rằng một thỏa thuận đã ở gần. Khoảng cách giữa yêu cầu của Nga về lãnh thổ, Donbass và định hướng an ninh của Ukraine vẫn rất lớn; còn mức độ hỗ trợ của Mỹ có thể quyết định Kyiv bước vào thương lượng với sức nặng ra sao. Washington có khả năng định hình thế cân bằng, nhưng nếu sức ép dồn chủ yếu lên Ukraine trong khi Moscow không phải trả giá cho việc giữ nguyên các mục tiêu cốt lõi, một thỏa thuận nhanh có thể chỉ đóng băng xung đột thay vì giải quyết nó. Vì thế, tiêu chí quan trọng không phải là các bên có ký được văn bản hay không, mà là văn bản ấy có bảo vệ được chủ quyền và giảm nguy cơ chiến sự tái phát hay không. Kyiv có lý do để ngồi vào bàn; họ cũng có lý do để không nhầm nhượng bộ với hòa bình.
