Mỹ – Iran căng thẳng: từ chiến tranh nóng đến bế tắc chiến lược
Cuộc đối đầu Mỹ Iran căng thẳng hiện nay là sự kết hợp giữa xung đột quân sự trực tiếp, chiến tranh kinh tế và cuộc đấu địa chính trị quanh eo biển Hormuz, nơi Tehran dùng sức ép lên vận tải năng lượng để đáp trả các biện pháp trừng phạt kinh tế Iran ngày càng khốc liệt của chính quyền Trump, trong khi Washington tìm cách duy trì ưu thế quân sự mà không sa lầy vào một cuộc chiến toàn diện với chi phí không kiểm soát được. Sau sáu tháng chiến tranh, xung đột rơi vào thế giằng co tốn kém: Mỹ và Israel đã mở cuộc tấn công ngày 28/2, Iran đáp trả bằng việc đánh vào căn cứ Mỹ và hạ tầng vùng Vịnh, đồng thời đóng cửa eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển ít nhất 20% dầu thô và LNG toàn cầu. Washington chuyển trọng tâm sang “chiến tranh kinh tế”, mở rộng danh sách trừng phạt nhằm cắt đứt nguồn thu và mạng lưới thương mại của Tehran. Vấn đề không còn là Mỹ có thể đánh Iran hay không, mà là đánh bằng cách nào để không tự làm tổn thương mình và thị trường năng lượng thế giới.
“D-Day kinh tế” của Trump và quân bài eo biển Hormuz của Iran
Thay vì mở rộng chiến tranh trên bộ, Trump chọn tăng áp lực bằng trừng phạt kinh tế Iran, được Bộ trưởng Tài chính Mỹ mô tả như một “D-Day kinh tế” nhằm cắt đứt nguồn ngoại tệ và mạng lưới thương mại nuôi sống nền kinh tế Tehran. Chiến dịch này không chỉ nhắm vào thực thể Iran mà còn đe dọa trừng phạt thứ cấp với bất kỳ quốc gia, doanh nghiệp, tổ chức tài chính nào tiếp tục làm ăn với Tehran. Về lý thuyết, đây là cách đánh khiến đối thủ kiệt quệ mà không cần thêm bom đạn; trên thực tế, nó đẩy Iran vào thế phải dùng những công cụ rủi ro hơn. Quân bài nguy hiểm nhất của Tehran chính là eo biển Hormuz. Iran vẫn có năng lực tên lửa và máy bay không người lái để gây khó khăn cho vận chuyển dầu, đe dọa cơ sở năng lượng trong khu vực và tấn công tàu thương mại tìm cách đi qua Hormuz. Trung tâm Điều phối Hoạt động Thương mại Hàng hải Anh ghi nhận 15 vụ tấn công tàu thuyền chỉ trong hơn một tuần, cho thấy Iran đang tăng cường chiến thuật “cắn nhỏ nhưng liên tục” vào huyết mạch năng lượng toàn cầu. Nói cách khác, càng siết trừng phạt, Washington càng buộc Tehran dựa nhiều hơn vào một quân bài có thể làm rung chuyển thị trường dầu khí thế giới.
Ba lựa chọn quân sự chính của Trump: sức ép, không kích, bộ binh hạn chế
Trong bối cảnh Mỹ Iran căng thẳng và chiến tranh kinh tế chưa buộc Tehran nhượng bộ, Trump vẫn còn nhiều lựa chọn quân sự, nhưng mỗi phương án đều mang chi phí địa chính trị và kinh tế đáng kể. Phương án 1 là tiếp tục gây sức ép: duy trì phong tỏa hải quân các cảng phía nam Iran, hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz, tăng cường tuần tra và sử dụng máy bay không người lái để giám sát, tấn công chi phí thấp. Đây là cách “quản lý xung đột” hơn là giải quyết nó, bởi Iran có lợi thế địa lý, có thể gây thiệt hại lớn với chi phí thấp hơn nhiều so với chi phí Mỹ bỏ ra để bảo vệ tàu thuyền. Phương án 2 là khôi phục các cuộc không kích và tấn công tên lửa sau bầu cử – điều Trump công khai để ngỏ. Tuy nhiên, Iran đã thích nghi bằng cách phân tán, che giấu vũ khí, khiến hiệu quả không kích giảm. Kho vũ khí Mỹ cũng bị bào mòn: việc khôi phục kho tên lửa hành trình về mức trước xung đột có thể kéo dài đến cuối năm 2030, còn bổ sung đạn dược chủ chốt mất 3–4 năm. Phương án 3 là chiến dịch bộ binh hạn chế nhằm chiếm đảo Kharg – nơi xử lý khoảng 90% dầu xuất khẩu Iran – một bước đi có thể làm tê liệt kinh tế Tehran nhưng đồng thời đẩy xung đột lên ngưỡng mà cả khu vực khó kiểm soát.
Nguy cơ cho thị trường năng lượng và thế tiến thoái lưỡng nan của Washington
Điểm chung của mọi lựa chọn quân sự Trump là chúng đều gắn trực tiếp với eo biển Hormuz và dòng chảy năng lượng toàn cầu. Trước xung đột, khoảng 125 tàu thương mại lớn đi qua eo biển mỗi ngày, vận chuyển trung bình 17,1 triệu thùng dầu; sau khi Iran đóng cửa tuyến đường, hoạt động này gần như sụp đổ. Nhờ hộ tống của hải quân Mỹ, lượng dầu không tính dầu Iran từng phục hồi lên hơn 81% mức trước xung đột, nhưng các đợt tấn công mới khiến lưu lượng lại giảm mạnh. Nếu vận chuyển qua Hormuz tiếp tục bị hạn chế, tác động sẽ lan sang mọi nền kinh tế phụ thuộc dầu khí Trung Đông. Vì sao thời điểm hiện tại đặc biệt nhạy cảm? Cuộc chiến không được lòng phần lớn công chúng Mỹ, bầu cử giữa nhiệm kỳ đang đến gần, còn kho vũ khí cần nhiều năm để khôi phục. Các cuộc đàm phán gián tiếp qua Pakistan và Qatar vẫn bế tắc, trong khi Iran tuyên bố thời kỳ “đáp trả tương xứng” đã kết thúc, ám chỉ sẵn sàng leo thang. Thực tế này đặt Washington vào thế tiến thoái lưỡng nan: bất kỳ bước tăng cường quân sự nào cũng có thể đẩy giá năng lượng lên cao, làm tổn thương đồng minh vùng Vịnh và chính cử tri Mỹ.
Kết luận: Trump cần một chiến lược hơn là thêm vũ lực
Nhìn tổng thể, lựa chọn quân sự Trump không thiếu, nhưng chiến lược lại mỏng. Tiếp tục phong tỏa và hộ tống tàu chỉ kéo dài bế tắc; không kích và tên lửa dễ làm cạn kiệt kho vũ khí mà không phá được năng lực đáp trả của Iran; chiến dịch bộ binh hạn chế có thể gây cú sốc kinh tế cho Tehran nhưng cũng đe dọa toàn bộ cấu trúc an ninh vùng Vịnh. Trong khi đó, “D-Day kinh tế” khiến Iran đau nhưng không gục, buộc nước này càng bám vào eo biển Hormuz như công cụ gây sức ép. Nếu Washington tiếp tục nghĩ về xung đột này như bài toán “thêm áp lực sẽ có thêm kết quả”, Mỹ rất dễ sa vào vòng xoáy leo thang quân sự – kinh tế mà không đạt được mục tiêu chính trị. Lối thoát duy nhất có vẻ nằm ở việc kết hợp sức ép có kiểm soát với một lộ trình đàm phán rõ ràng về Hormuz và trừng phạt, thay vì tin rằng thêm tàu sân bay hay thêm tên lửa sẽ giải quyết một cuộc khủng hoảng vốn mang tính cấu trúc và lâu dài.
