Ngoại giao công nghệ: từ “mua giải pháp” đến xây hệ sinh thái chiến lược
Hợp tác khoa học quốc tế của Việt Nam hiện không còn dừng ở tiếp nhận tri thức và chuyển giao thiết bị, mà đang chuyển thành chiến lược ngoại giao công nghệ chủ động nhằm xây dựng năng lực nội sinh, làm chủ công nghệ lõi và tham gia thiết kế các chuẩn mực mới trong những lĩnh vực chiến lược của kỷ nguyên số. Đây là bước chuyển quan trọng để Việt Nam đi từ vị thế khách hàng công nghệ sang đối tác cùng sáng tạo, qua đó gắn khoa học với tăng trưởng kinh tế, an ninh quốc gia và nâng tầm vị thế trên trường quốc tế. Điểm đáng chú ý là các cơ quan đại diện Việt Nam đã coi ngoại giao công nghệ là ưu tiên hàng đầu, với bốn nhiệm vụ rõ ràng: bám sát xu thế công nghệ, thúc đẩy hợp tác, giúp doanh nghiệp – trường đại học – viện nghiên cứu vươn ra quốc tế và quảng bá thành tựu công nghệ Việt Nam. Nhờ vậy, doanh nghiệp công nghệ lớn đã bắt đầu được hỗ trợ tiếp cận thị trường châu Âu, trong đó có Áo. Nếu Việt Nam kiên trì hướng đi này, ngoại giao công nghệ Việt Nam sẽ trở thành công cụ giúp các chủ thể trong nước thoát khỏi tâm thế “đi mua công nghệ”, chuyển sang đàm phán trên nền tảng giá trị và tri thức của chính mình.
Việt Nam – Pháp: viễn thám quốc gia như một bài học làm chủ công nghệ
Không có nhiều dự án hợp tác khoa học quốc tế vừa dài hơi, vừa tạo năng lực nội sinh rõ rệt như câu chuyện viễn thám quốc gia giữa Việt Nam và Pháp. Quan hệ được xây dựng từ cuối những năm 1990 và duy trì liên tục qua nhiều chương trình lớn, trong đó dự án ENRMS đã giúp Việt Nam chuyển từ khai thác dữ liệu vệ tinh phụ thuộc bên ngoài sang sở hữu một hệ thống hạ tầng viễn thám hoàn chỉnh. Hệ thống này trở thành “xương sống” của viễn thám quốc gia, cho phép thu trực tiếp dữ liệu từ các vệ tinh SPOT và nhiều vệ tinh quan sát Trái đất khác, rút ngắn đáng kể thời gian cung cấp dữ liệu cho quản lý nhà nước. Theo tư liệu chuyên ngành, "hàng trăm nghìn cảnh ảnh vệ tinh đã được thu nhận và chuyển hóa thành hàng chục nghìn sản phẩm viễn thám phục vụ quản lý đất đai, tài nguyên nước, rừng, môi trường, ứng phó thiên tai và quy hoạch phát triển". Quan trọng hơn, đội ngũ kỹ thuật Việt Nam đã từng bước làm chủ toàn bộ quy trình vận hành, từ tiếp nhận tín hiệu đến xử lý và cung cấp dữ liệu. Đây là minh chứng cho bước chuyển từ nhận hỗ trợ sang hợp tác chiến lược, cùng phát triển trong hơn hai thập kỷ, và là nền tảng để Việt Nam tự tin đề xuất các bước tiếp theo như VNREDSat-2, tích hợp trí tuệ nhân tạo trong khai thác dữ liệu và đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Việt Nam – Canada: đổi mới sáng tạo trở thành trụ cột quan hệ
Ở chiều Bắc Mỹ, hợp tác khoa học quốc tế giữa Việt Nam và Canada đang bước vào giai đoạn thiết kế trụ cột mới: khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cuộc gặp giữa Văn phòng khoa học công nghệ tại Canada và Mạng lưới Chuyên gia, Nhà khoa học Việt Nam diễn ra trong bối cảnh hai nước hướng tới nâng cấp quan hệ sau hơn nửa thế kỷ ngoại giao và gần 10 năm Đối tác Toàn diện. Thủ tướng hai nước đã thống nhất ưu tiên các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, công nghệ lượng tử, bán dẫn, năng lượng, kinh tế xanh và hàng không vũ trụ. Đáng chú ý, kế hoạch hành động 2026-2028 đã đưa công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, năng lượng và tăng trưởng xanh vào nhóm ưu tiên. Kết hợp với lợi thế cộng đồng gần 300.000 người gốc Việt tại Canada, trong đó có nhiều giáo sư, nhà khoa học, kỹ sư và doanh nhân công nghệ, Việt Nam không chỉ đi tìm nguồn vốn hay thiết bị mà đang chủ động kiến tạo cơ chế đồng tài trợ đổi mới sáng tạo giữa NIC và các bộ ngành Canada. Cách tiếp cận này giúp hợp tác khoa học không dừng ở hội thảo, ký kết, mà chuyển sang cùng nghiên cứu, thử nghiệm, đầu tư và đưa công nghệ ra thị trường, tạo giá trị kinh tế thực tế.
Việt Nam – Úc: kết hợp thế mạnh nhân lực và chuỗi giá trị
Trong trục hợp tác với Úc, điều đang nổi lên không phải là thiếu công nghệ mà là yêu cầu nâng tầm nhân lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nhiều kỹ sư và nhân viên kỹ thuật Việt Nam được các doanh nghiệp tại bang Victoria đánh giá cao về chuyên môn, khả năng học nhanh và thích nghi với công nghệ mới. Hands On IT hiện phục vụ hơn 60 cơ sở công lập cùng nhiều doanh nghiệp, nhà máy, văn phòng với tổng quy mô hơn 30.000 người dùng – một con số cho thấy công nghệ Việt có thể đáp ứng yêu cầu hạ tầng và an ninh trong môi trường cạnh tranh khắt khe. Tuy nhiên, khoảng cách về ngôn ngữ, kỹ năng giao tiếp, tư duy phản biện và hiểu văn hóa làm việc quốc tế vẫn là nút thắt. Trong khi đó, hai chính phủ đều coi nông nghiệp, giáo dục, năng lượng, kinh tế số, khoa học và công nghệ là lĩnh vực còn nhiều dư địa để phát triển quan hệ thương mại và đầu tư. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể cung cấp nguồn nhân lực công nghệ chất lượng cao, còn Úc đóng vai trò mắt xích trong chuỗi giá trị, qua đó không chỉ tăng giao thương mà cùng tạo ra nhiều giá trị hơn. Đây chính là cách ngoại giao công nghệ dịch chuyển từ “xuất khẩu nhân lực giá rẻ” sang liên kết trí tuệ và chuỗi giá trị.
Ý nghĩa của bước chuyển: từ ánh sáng hội thảo đến thực lực quốc gia
Nhìn tổng thể, ngoại giao công nghệ Việt Nam đang đi qua một bước ngoặt: từ mô hình hợp tác dựa trên hội thảo, trao đổi đoàn và tiếp nhận thiết bị sang mô hình cùng xây dựng hệ sinh thái công nghệ chiến lược, gắn với lợi ích dài hạn của quốc gia. Đoàn Việt Nam hiện diện tại các sân chơi như Khóa họp lần thứ 69 của Đại hội đồng IAEA tháng 9/2025, hay tổ chức Diễn đàn An ninh mạng Việt Nam – Áo với sự tham gia của bộ ngành, doanh nghiệp công nghệ và các viện nghiên cứu, cho thấy Việt Nam không còn đứng ngoài các thảo luận về chuẩn mực công nghệ. Chìa khóa ở đây là tư duy "hợp tác để làm chủ", được Đại sứ Vũ Lê Thái Hoàng diễn giải rõ: hợp tác khoa học công nghệ giờ không chỉ là tiếp nhận mà từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược. Từ câu chuyện viễn thám quốc gia với Pháp, trụ cột đổi mới sáng tạo với Canada đến dư địa nhân lực – chuỗi giá trị với Úc, Việt Nam đang xây ba trụ khác nhau của một mục tiêu chung: làm chủ công nghệ. Nếu tiếp tục gắn ngoại giao công nghệ với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và người dân, hợp tác khoa học quốc tế sẽ trở thành một trong những động lực mạnh nhất để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới dựa trên tri thức, sáng tạo và trách nhiệm toàn cầu.
