Từ chuyến thăm 5-6/8 đến bước ngoặt hợp tác quốc phòng
Hợp tác quốc phòng Việt Nam Malaysia là quá trình hai nước xây dựng khuôn khổ đối tác chiến lược toàn diện, gắn kết sức mạnh quân sự, chính trị và ngoại giao để cùng bảo vệ lợi ích an ninh, trong đó trọng tâm là an ninh Biển Đông và hợp tác hàng hải khu vực, trên nền tảng luật pháp quốc tế và cơ chế ASEAN. Chuyến thăm chính thức Việt Nam của Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia Mohamed Khaled bin Nordin trong hai ngày 5 và 6/8 đã trở thành điểm tựa hiển nhiên để nâng tầm hợp tác này từ mức khuôn khổ chính trị sang triển khai thực tế. Diễn ra chỉ sau mốc nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vào tháng 11.2024, cuộc hội đàm do Đại tướng Phan Văn Giang chủ trì ở Hà Nội không phải sự kiện lễ nghi thuần túy mà là thông điệp: quốc phòng sẽ là một trụ cột then chốt trong cấu trúc đối tác chiến lược Đông Nam Á giữa hai nước. Khi Thủ tướng Việt Nam hoan nghênh việc đặt hợp tác quốc phòng trong khuôn khổ phát triển dài hạn của Đối tác Chiến lược Toàn diện, Hà Nội và Kuala Lumpur đã rõ ràng gắn an ninh quân sự với toàn bộ quan hệ chính trị – kinh tế – công nghệ, mở lối cho các chương trình hợp tác quốc phòng thực chất thay vì chỉ dừng ở trao đổi, thảo luận.
Biển Đông: lợi ích chiến lược chung và bài toán an ninh khu vực
Điểm nổi bật nhất trong hợp tác quốc phòng Việt Nam Malaysia là sự thừa nhận công khai rằng hai nước chia sẻ lợi ích chiến lược ở Biển Đông. Điều này chuyển hóa tranh chấp chồng lấn tiềm ẩn thành nhu cầu hợp tác quản lý, thay vì đối đầu. Tại hội đàm, hai Bộ trưởng đã trao đổi thẳng thắn về tình hình thế giới, khu vực và vấn đề Biển Đông, qua đó tái khẳng định lập trường ASEAN: mọi bất đồng phải được giải quyết bằng biện pháp hòa bình, phù hợp luật pháp quốc tế, nhất là UNCLOS 1982, DOC và hướng tới COC hiệu lực, hiệu quả. Đây không chỉ là ngôn ngữ ngoại giao quen thuộc; trong bối cảnh cạnh tranh lớn đang gây sức ép lên trật tự khu vực, việc Hà Nội và Kuala Lumpur cùng thành tiếng về an ninh Biển Đông cho thấy hai bên chọn con đường củng cố vai trò trung tâm của ASEAN, thay vì bị cuốn vào các trục đối đầu. Quan trọng hơn, cam kết tăng cường phối hợp giữa các lực lượng thực thi pháp luật trên biển là bước đi mang tính thực tiễn, giúp giảm nguy cơ va chạm trên thực địa và bảo vệ tốt hơn ngư dân hai nước.
Hợp tác hàng hải: ưu tiên chiến lược mới mang tính thực dụng
Việc hợp tác hàng hải được xác định là một trong những ưu tiên chiến lược của hai nước không phải lựa chọn mang tính biểu tượng mà phản ánh nhu cầu rất thực về an ninh khu vực. Theo nhà phân tích Collins Chong Yew Keat thuộc Đại học Malaya, chuyến thăm lần này đã thiết lập chương trình nghị sự chiến lược, mở rộng phạm vi hợp tác và củng cố nỗ lực hướng tới quan hệ đối tác quốc phòng thực tiễn hơn. Nội dung "thực tiễn" ở đây được cụ thể hóa bằng những cam kết duy trì tham vấn thường xuyên, tăng cường tương tác giữa các cơ quan thực thi pháp luật hàng hải, hỗ trợ ngư dân gặp nạn và quản lý hòa bình các tranh chấp phù hợp luật pháp quốc tế. Khi Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia nêu rõ mong muốn tập trung hợp tác vào an ninh, an toàn hàng hải trên cơ sở nhu cầu, lợi ích của mỗi bên, ông đã đặt an ninh Biển Đông vào vị trí ưu tiên của hợp tác quốc phòng chứ không còn là phần phụ trong đối thoại chính trị. Đối với Malaysia, đó là cách hỗ trợ khả năng phục hồi hàng hải, đa dạng hóa quốc phòng và tạo thêm tầng bảo vệ với ASEAN giữ vai trò trung tâm; đối với Việt Nam, đó là công cụ để biến lợi ích chiến lược chung thành cơ chế phối hợp cụ thể trên biển.
Từ đối thoại chính trị đến khung hợp tác quân sự thực chất
Điểm đáng chú ý của lần nâng tầm hợp tác quốc phòng Việt Nam Malaysia là cách hai nước chuyển trọng tâm từ tuyên bố chính trị sang thiết kế các khung hợp tác quân sự cụ thể. Đại tướng Phan Văn Giang nhấn mạnh mong muốn đưa hợp tác quốc phòng trở thành một trong những trụ cột quan trọng của quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện, với hàng loạt lĩnh vực: trao đổi đoàn, tiếp xúc cấp cao và các cấp; tham vấn, đối thoại; giao lưu, trao đổi kinh nghiệm; hợp tác giữa các quân, binh chủng; công nghiệp quốc phòng; đào tạo, xây dựng nguồn nhân lực; quân y; gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc…. Những nội dung này không phải danh sách tham vọng mơ hồ, mà được neo vào Bản ghi nhớ về hợp tác quốc phòng năm 2023 và Chương trình Hành động triển khai Đối tác chiến lược toàn diện. Lời mời Malaysia tham gia Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam lần thứ 3 (VNDefenceExpo) diễn ra vào tháng 12/2026 cho thấy Việt Nam muốn mở cánh cửa công nghiệp quốc phòng cho đối tác, đồng thời tạo sân chơi để lực lượng vũ trang và doanh nghiệp hai bên tìm kiếm hợp tác thực chất.
Giá trị lâu dài: mạng lưới sĩ quan, ngôn ngữ chung và tương lai đối tác chiến lược
Nếu chỉ dừng ở tập trận hay tham vấn, hợp tác quốc phòng sẽ dễ bị chi phối bởi thay đổi chính trị ngắn hạn. Hà Nội và Kuala Lumpur dường như hiểu điều đó khi đặt nặng hợp tác giáo dục quân sự và đào tạo nguồn nhân lực như một trụ cột mới. Đại tướng Phan Văn Giang bày tỏ mong muốn Malaysia hỗ trợ đào tạo tiếng Anh cho sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam, đồng thời sẵn sàng tiếp nhận giảng viên Malaysia sang giảng dạy và cử học viên quân sự sang Malaysia tham gia các khóa đào tạo ngôn ngữ. Theo phân tích từ Đại học Malaya, về lâu dài, các chương trình song ngữ, trao đổi giảng viên và khóa học cho sĩ quan có thể hình thành một mạng lưới sĩ quan chia sẻ vốn từ vựng chuyên ngành, hiểu văn hóa thể chế của nhau và có khả năng giao tiếp trực tiếp trong tình huống khẩn cấp hoặc hoạt động đa quốc gia. Đây là dạng "hạ tầng mềm" nhưng lại mang giá trị chiến lược: nó làm giảm bất đồng nhận thức, tăng tốc độ phối hợp và tạo nền tảng lòng tin cho mọi hợp tác quân sự tương lai. Khi kết hợp với việc tích cực tham vấn, ủng hộ nhau trong duy trì lập trường chung của ASEAN về các vấn đề an ninh khu vực và quốc tế, Việt Nam và Malaysia đang từng bước biến đối tác chiến lược Đông Nam Á thành một mạng lưới an ninh có chiều sâu, thay vì chỉ là khẩu hiệu ngoại giao.
