Vốn tư nhân cần luật chơi rõ ràng
Đầu tư ngành điện là việc huy động vốn để xây dựng nguồn phát và lưới truyền tải, phân phối, qua đó bảo đảm nguồn cung đủ, ổn định và sạch hơn cho nền kinh tế. Nút thắt lớn không chỉ là thiếu vốn hay công nghệ, mà còn là sự thiếu chắc chắn về luật chơi trong suốt vòng đời dự án.
Ngày 26/10, Đại sứ Liên minh châu Âu tại Việt Nam Julien Guerrier nêu yêu cầu về khung pháp lý điện ổn định, phù hợp và có thể dự đoán để thu hút vốn tư nhân. Đây không phải đòi hỏi hình thức: dự án điện cần nhiều năm chuẩn bị, cấp phép, xây dựng và vận hành. Khi quy định hoặc cách áp dụng thay đổi khó lường, nhà đầu tư khó tính toán rủi ro, tiến độ và khả năng tiêu thụ điện; vốn vì thế có thể chờ đợi thay vì đi vào dự án.
Nhu cầu càng cấp bách khi Việt Nam cần mở rộng cả nguồn lẫn lưới điện trong bối cảnh hướng tới tăng trưởng kinh tế hai chữ số. Quy hoạch đặt mục tiêu tăng mạnh công suất hệ thống đến năm 2030, đồng thời phát triển thêm các tuyến truyền tải. Quy mô ấy khó thể trông cậy riêng vào ngân sách hay một nhóm nhà đầu tư.
Từ tiềm năng đến dự án cần một lộ trình cấp phép
Việt Nam có dư địa lớn về năng lượng tái tạo, nhưng tiềm năng chỉ thành nguồn điện khi dự án có thể đi qua các bước khảo sát, cấp phép và triển khai với trách nhiệm rõ ràng. Ông Guerrier lưu ý điện gió ngoài khơi tại Quảng Trị chưa phát triển tương xứng; bên cạnh khung pháp lý cấp quốc gia, địa phương cần điều kiện để cấp phép khảo sát, thăm dò và phát triển dự án.
Đây là nơi chính sách dễ dự đoán phải thể hiện bằng quy trình cụ thể: tiêu chí nhất quán, đầu mối có thẩm quyền và thời hạn xử lý đủ rõ để doanh nghiệp lập kế hoạch. Cam kết hỗ trợ thủ tục ở cấp tỉnh có ý nghĩa, nhưng không thể thay thế quy tắc thống nhất trên toàn hệ thống. Nếu mỗi dự án phải đối mặt với cách hiểu khác nhau, lợi thế tài nguyên khó chuyển thành quyết định đầu tư.
Một hệ thống điện an toàn, ổn định và sạch hơn cũng có tác động trực tiếp tới đời sống: điện ổn định giúp sinh hoạt hằng ngày, hoạt động kinh doanh và sản xuất nông nghiệp của người dân. Vì thế, tháo gỡ thủ tục không chỉ phục vụ nhà đầu tư; đó còn là điều kiện để lợi ích của các dự án đến được với cộng đồng.
DPPA có thể nối nhu cầu điện sạch với nguồn cung
Ngày 27/10, Phó thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc tiếp bà Iris Cui, Phó chủ tịch Apple phụ trách vận hành chuỗi cung ứng khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Apple đề nghị tiếp tục hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), nhằm giúp các nhà cung cấp tại Việt Nam chuyển sang sử dụng năng lượng sạch phù hợp với mục tiêu giảm phát thải của tập đoàn.
DPPA có thể tạo kênh để doanh nghiệp có nhu cầu điện sạch kết nối trực tiếp với nhà phát điện tái tạo, thay vì chỉ trông vào nguồn cung theo cơ chế chung. Tín hiệu nhu cầu đó đã xuất hiện: khảo sát của Bộ Công Thương cuối năm 2023 ghi nhận khoảng 20 doanh nghiệp lớn muốn mua điện trực tiếp, với nhu cầu gần 1.000 MW; nhiều dự án tái tạo cũng bày tỏ mong muốn tham gia.
Dù vậy, cơ chế trên giấy chưa đủ. Đến giữa năm nay, Samsung Thái Nguyên và Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 là những trường hợp đầu tiên vận hành DPPA sau khi Nghị định 57/2025 có hiệu lực. Việc triển khai còn hạn chế cho thấy cần quy tắc rõ về hợp đồng, thanh toán, trách nhiệm các bên và cách hòa vào vận hành hệ thống.
Ổn định chính sách phải đi cùng vận hành thực tế
DPPA và khung pháp lý ổn định giải quyết hai mặt của cùng một bài toán. Một bên giúp nhà đầu tư dự đoán điều kiện triển khai dự án; bên kia mở ra đầu ra cho điện sạch và giúp doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu chuyển đổi của chuỗi cung ứng. Nếu thiếu một trong hai, nguồn vốn tư nhân khó chuyển thành công suất điện có thể sử dụng.
Phó thủ tướng đề nghị Bộ Công Thương sớm nghiên cứu kiến nghị của Apple, bảo đảm hài hòa lợi ích các bên và phù hợp với điều kiện vận hành hệ thống điện. Đây là hướng tiếp cận cần thiết: mở rộng lựa chọn mua bán nhưng không tách giao dịch khỏi yêu cầu cân bằng cung cầu, truyền tải và độ tin cậy của lưới.
Kết luận, muốn thu hút thêm vốn vào điện, Việt Nam cần biến tính ổn định thành trải nghiệm thực tế: quy định nhất quán, cấp phép minh bạch và DPPA đủ rõ để bên mua lẫn bên bán tự tin tham gia. Nhu cầu đầu tư lớn không tự tạo ra dòng vốn; niềm tin vào cách chính sách được áp dụng mới là điều khiến vốn tư nhân sẵn sàng đi vào nguồn điện và lưới điện.
