Ổn định pháp lý là điều kiện để vốn tư nhân nhập cuộc
Khung pháp lý điện là hệ thống luật lệ, thủ tục và chính sách định hình cách một dự án điện được cấp phép, triển khai, vận hành và thu hồi vốn. Khung này càng ổn định, nhà đầu tư càng dễ dự liệu rủi ro và quyết định có tham gia hay không. Đây không phải yêu cầu phụ bên cạnh nguồn vốn, mà là một phần của bài toán huy động vốn.
Trong buổi làm việc với Bộ Công Thương và UBND tỉnh Quảng Trị ngày 26/10, Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier nhấn mạnh rằng muốn thu hút vốn tư nhân ngành điện, Việt Nam cần một môi trường pháp lý ổn định, có thể dự đoán. Nhu cầu đầu tư vào nguồn phát và lưới điện được dự báo tăng mạnh khi nền kinh tế hướng tới tăng trưởng hai chữ số. Vì vậy, tín hiệu chính sách thiếu nhất quán có thể khiến nhà đầu tư trì hoãn quyết định, dù tiềm năng dự án lớn.
Điện gió ngoài khơi ở Quảng Trị là ví dụ cho khoảng cách giữa tiềm năng và triển khai: địa phương có lợi thế nhưng dự án chưa phát triển tương xứng. Cần quy định cấp quốc gia rõ ràng, đồng thời giúp chính quyền địa phương có căn cứ cấp phép khảo sát, thăm dò và phát triển dự án. Nếu trách nhiệm và trình tự giữa các cấp không thông suốt, cơ hội đầu tư khó biến thành công trình.
Sửa Luật Điện lực thôi chưa đủ nếu thủ tục vẫn kéo dài
Tại các cuộc thảo luận về điểm nghẽn phát triển nguồn điện, Thủ tướng Lê Minh Hưng kêu gọi cải cách hành chính mạnh để rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai dự án. Ông dẫn phản ánh của nhà đầu tư nước ngoài rằng thủ tục cho một dự án điện gió ngoài khơi có thể kéo dài tới 10 năm; cải cách hành chính có thể rút thời gian này còn khoảng 5 năm. Đây không chỉ là vấn đề giấy tờ: mỗi khâu phê duyệt nối tiếp nhau làm chậm quyết định đầu tư, thi công và thời điểm nguồn điện đi vào hoạt động.
Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng cũng lưu ý rằng, dù một số vướng mắc đã được tháo gỡ, nhà đầu tư vẫn phải qua nhiều thủ tục về chấp thuận chủ trương đầu tư và các phê duyệt khác. Do đó, sửa đổi Luật Điện lực cần đồng bộ với các luật liên quan, thay vì tạo thêm một quy định riêng lẻ có thể xung đột với quy trình hiện hành. Mục tiêu phải là giảm thời gian và chi phí thực hiện, nhưng vẫn bảo đảm quản lý nhà nước hiệu quả.
Tính nhất quán quan trọng không kém tốc độ. Khi điều kiện cấp phép, thẩm quyền hoặc cách áp dụng chính sách thay đổi giữa các giai đoạn, nhà đầu tư khó đánh giá lịch trình và rủi ro dự án. Luật mới chỉ tạo niềm tin nếu quy định đủ rõ để các bộ, ngành và địa phương thực hiện thống nhất.
Cân bằng rủi ro đầu tư với lợi ích người dùng điện
Dự án điện thường đòi hỏi vốn lớn và thời gian thu hồi dài, nên sửa luật cần tính đến cách chia sẻ rủi ro hợp lý. Thủ tướng lưu ý các nhà đầu tư nước ngoài còn đối mặt với rủi ro tỷ giá, cân đối ngoại tệ và điều kiện tài chính trong suốt vòng đời dự án. Nếu chính sách không nói rõ những rủi ro này được xử lý ra sao, vốn tư nhân ngành điện có thể đứng ngoài; ngược lại, ưu đãi thiếu cân nhắc có thể gây bất lợi cho lợi ích quốc gia và người sử dụng điện.
Tiến độ còn phụ thuộc vào việc xây nguồn điện đồng bộ với lưới truyền tải. Nhiều dự án nguồn và lưới trong Quy hoạch điện VIII chậm tiến độ, làm tăng sức ép bảo đảm điện cho giai đoạn tới. Xây nhà máy mà thiếu đường dây để giải tỏa công suất không giải quyết được nhu cầu; các khu công nghiệp, trung tâm kinh tế và nơi tiêu thụ lớn cần được tính toán đồng thời cả nguồn lẫn lưới.
Điện ổn định không phải lợi ích xa vời của nhà đầu tư: nó tác động đến sinh hoạt hằng ngày, kinh doanh và sản xuất nông nghiệp của người dân. Vì thế, cải cách phải vừa tạo điều kiện triển khai dự án, vừa bảo đảm nguồn cung tin cậy cho người dùng.
Thước đo của sửa luật là dự án có thể triển khai
Nút thắt pháp lý cần tháo không chỉ là một thủ tục riêng, mà là sự chồng chéo giữa quy định, phê duyệt và trách nhiệm thực thi. Luật Điện lực sửa đổi nên giúp nhà đầu tư biết rõ cần xin phép ở đâu, trình tự ra sao, rủi ro nào được phân bổ thế nào và quy định có được áp dụng nhất quán trong suốt dự án hay không.
Đó cũng là phép thử thực chất đối với cam kết thu hút đầu tư ngành điện: thời gian chuẩn bị có giảm, tiến độ nguồn và lưới có được phối hợp, và nhà đầu tư có thể dự đoán điều kiện triển khai hay không. Một khung pháp lý ổn định không đồng nghĩa với nới lỏng mọi điều kiện; nó phải minh bạch, nhất quán và bảo vệ lợi ích người tiêu dùng.
Kết luận, muốn huy động vốn tư nhân bền vững, Việt Nam cần biến sửa luật thành cải cách có thể nhìn thấy trong quy trình và tiến độ dự án. Khi luật liên quan được đồng bộ, thủ tục gọn hơn và rủi ro được xử lý minh bạch, tiềm năng năng lượng mới có cơ hội trở thành nguồn điện thực tế.
