Công nghệ sinh học công nghiệp là gì và vì sao là “cú nhảy” của nông nghiệp Việt Nam?
Công nghệ sinh học công nghiệp trong nông nghiệp là việc dùng các tiến bộ sinh học – từ chọn tạo giống, chế phẩm sinh học, chẩn đoán dịch bệnh đến số hóa truy xuất – để tổ chức lại sản xuất, quản lý chất lượng và tạo ra nông sản có giá trị kinh tế cao hơn trên cùng một đơn vị tài nguyên. Nói cách khác, đây là bước chuyển từ bán nguyên liệu thô sang bán tri thức, dữ liệu và quy trình gắn trong từng hạt gạo, bó rau, lít sữa. Việt Nam không còn lựa chọn nào khác ngoài hiện đại hóa nông nghiệp nếu muốn giữ nông thôn sống được bằng nghề nông và giữ được lợi thế trên thị trường xuất khẩu ngày càng khắt khe về an toàn thực phẩm Việt Nam, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Đó là lý do công nghệ sinh học nông nghiệp được đưa vào nhóm ưu tiên chiến lược.
Theo Quyết định số 1466/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường, công nghiệp sinh học được định hướng trở thành nền tảng quan trọng thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là một chương trình kỹ thuật, mà là bước tái cấu trúc lại cách chúng ta làm nông nghiệp: từ chọn giống, canh tác, chế biến đến tiêu thụ, tất cả đều phải “có công nghệ” đi cùng.
Làm chủ công nghệ sinh học: từ phòng thí nghiệm đến ruộng đồng và ao nuôi
Điểm then chốt của chiến lược công nghệ sinh học nông nghiệp là làm chủ công nghệ lõi, chứ không chỉ nhập thiết bị về sử dụng. Kế hoạch quốc gia đặt mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam làm chủ công nghệ sinh học thế hệ mới, công nghệ sinh học chiến lược và công nghệ chỉnh sửa gen, áp dụng để tạo ra sản phẩm ở quy mô công nghiệp cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Đây là một tuyên bố tham vọng: hoặc chúng ta nắm công nghệ, hoặc chấp nhận bị kẹt mãi ở khâu gia công nông sản giá rẻ.
Chiến lược này không dừng ở khẩu hiệu mà đi kèm yêu cầu phát triển đồng bộ chuỗi nghiên cứu – sản xuất – kinh doanh, đưa kết quả nghiên cứu ra khỏi phòng thí nghiệm, gắn với nhu cầu sản xuất và thị trường. Trong trồng trọt và lâm nghiệp, trọng tâm là ứng dụng công nghệ sinh học hiện đại trong chọn tạo giống, công nghệ sau thu hoạch, chế phẩm sinh học thế hệ mới, KIT chẩn đoán, giám định sinh vật gây hại, đánh giá sức khỏe đất, nước tưới và môi trường, phục vụ nông nghiệp an toàn và nông nghiệp hữu cơ. Ở chăn nuôi, thủy sản và thú y, định hướng rõ ràng: tập trung nghiên cứu, làm chủ công nghệ gen thế hệ mới, công nghệ chỉnh sửa gen và các công nghệ chiến lược để phát triển giống có năng suất, chất lượng, khả năng chống chịu tốt; đồng thời tạo ra vắc-xin, chế phẩm sinh học, KIT chẩn đoán và giải pháp giám sát, phòng chống dịch bệnh.
Khi công nghệ sinh học ngày càng tham gia sâu hơn vào sản xuất, giá trị tạo ra không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn thể hiện ở năng suất, chất lượng, khả năng tiết kiệm nguyên liệu, giảm tác động môi trường, nâng cao sức cạnh tranh và hình thành những chuỗi giá trị mới. Câu hỏi đặt ra không phải “có nên đi theo hay không”, mà là “địa phương, doanh nghiệp nào đi nhanh hơn, gắn nghiên cứu với thực tiễn tốt hơn” thì sẽ chiếm được miếng bánh giá trị kinh tế nông sản lớn hơn trong tương lai.
Hà Nội: nông nghiệp dựa trên dữ liệu và truy xuất nguồn gốc
Nếu chiến lược công nghệ sinh học là bức tranh tổng thể, thì Hà Nội đang cho thấy một lát cắt cụ thể của hiện đại hóa nông nghiệp. Thành phố xác định khoa học, công nghệ là giải pháp quan trọng để đổi mới phương thức quản lý và tổ chức sản xuất nông nghiệp. Thay vì chỉ đưa máy móc ra đồng, Hà Nội đang số hóa dữ liệu, kiểm soát chất lượng và kết nối sản xuất với thị trường – tức biến nông nghiệp thành một ngành dựa trên dữ liệu, chứ không chỉ dựa vào kinh nghiệm.
Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông, lâm, thủy sản và thực phẩm được triển khai từ năm 2018 đã hướng dẫn, cấp tài khoản cho hơn 3.300 cơ sở sản xuất, kinh doanh và quản lý dữ liệu của hơn 12.300 sản phẩm được cấp mã QR truy xuất nguồn gốc. Đây không phải con số mang tính phong trào: việc dùng mã QR giúp người tiêu dùng kiểm tra thông tin trước khi lựa chọn sản phẩm, đồng thời tạo áp lực để cơ sở sản xuất chuẩn hóa quy trình và minh bạch thông tin. Mục tiêu không chỉ là một nền nông nghiệp ứng dụng nhiều công nghệ, mà là nền nông nghiệp sản xuất dựa trên dữ liệu, quản lý bằng khoa học, vận hành theo nhu cầu thị trường và phát triển hài hòa với môi trường.
Khi quỹ đất nông nghiệp chịu sức ép lớn, Hà Nội chủ động ưu tiên sản phẩm chất lượng cao, an toàn, có truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và đáp ứng yêu cầu thị trường; với Hà Nội, đây cũng là hướng đi phù hợp để nâng giá trị trên từng đơn vị diện tích. Nói thẳng: nếu không gắn công nghệ sinh học nông nghiệp, truy xuất và chuẩn hóa quy trình vào từng lô hàng, nông sản Hà Nội khó có thể cạnh tranh trong một thị trường ngày càng khắt khe về an toàn thực phẩm Việt Nam.
Kết nối viện – trường – chính quyền: điều kiện để công nghệ không “chết yểu”
Một trong những điểm yếu cố hữu của khoa học nông nghiệp Việt Nam là khoảng cách dài giữa luận án và ruộng đồng. Hà Nội đang tìm cách cắt ngắn khoảng cách này bằng cách tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý với các viện, trường, doanh nghiệp và hợp tác xã, qua đó rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu đến ứng dụng. Cách làm này thừa nhận một sự thật: nông dân không thể tự mình tiếp cận công nghệ phức tạp; phải có hệ sinh thái tri thức và chính sách đi kèm.
Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã ký kết kế hoạch phối hợp phát triển nông nghiệp Thủ đô giai đoạn 2026-2030. Theo kế hoạch, hai bên phối hợp trên 5 nhóm nhiệm vụ trọng tâm: tham mưu định hướng phát triển nông nghiệp Thủ đô; đào tạo và phát triển nguồn nhân lực; nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ; xúc tiến đầu tư, kết nối doanh nghiệp; nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn, cơ chế và chính sách thúc đẩy phát triển nông nghiệp. Đây là kiểu kết nối mà nếu được nhân rộng sang các địa phương khác, công nghệ sinh học công nghiệp sẽ có “đất diễn” thay vì nằm trên giấy.
Khoa học, công nghệ cần được gắn với những bài toán cụ thể của sản xuất như lựa chọn giống phù hợp, nâng cao chất lượng nông sản, giảm chi phí, kiểm soát an toàn thực phẩm và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong đó, cơ quan quản lý kiến tạo chính sách và hạ tầng dữ liệu; viện, trường cung cấp tri thức, công nghệ và nhân lực; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất và phát triển thị trường; người nông dân là chủ thể trực tiếp ứng dụng. Nếu một trong bốn mắt xích này yếu, chuỗi giá trị sẽ gãy, và công nghệ sinh học nông nghiệp khó phát huy hết vai trò.
Đo lường giá trị công nghệ sinh học và con đường đi tới 2045
Khi công nghệ sinh học mở rộng sang nhiều lĩnh vực, từ giống cây trồng, vật nuôi, phân hữu cơ vi sinh, thuốc bảo vệ thực vật sinh học, chế phẩm xử lý môi trường, thức ăn chăn nuôi đến vắc-xin và KIT chẩn đoán, câu hỏi không chỉ là “có làm hay không”, mà là “đóng góp cụ thể vào kinh tế – xã hội là bao nhiêu”. Trong bối cảnh công nghệ sinh học ngày càng được ứng dụng sâu rộng vào sản xuất và hình thành các sản phẩm, doanh nghiệp, thị trường mới, việc xây dựng hệ thống thống kê và lượng hóa đầy đủ những giá trị mà lĩnh vực này tạo ra có ý nghĩa ngày càng quan trọng.
Theo Quyết định số 208/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thống kê, đánh giá tỷ trọng đóng góp của công nghệ sinh học phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, năm 2026 tập trung nghiên cứu phương pháp luận, kinh nghiệm quốc tế và xác định phạm vi các hoạt động kinh tế có ứng dụng công nghệ sinh học; năm 2027 xây dựng chỉ tiêu, phương án điều tra và tổ chức thử nghiệm; năm 2028 ban hành bộ chỉ tiêu và phương pháp thống kê. Từ năm 2029, việc điều tra, khảo sát định kỳ sẽ được triển khai trên phạm vi toàn quốc; từ năm 2030, tiếp tục hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu thống kê về công nghệ sinh học, bảo đảm xác định và theo dõi định kỳ tỷ trọng đóng góp của công nghệ sinh học trong các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế, làm cơ sở đánh giá, chỉ đạo, điều hành thực hiện các mục tiêu phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học đến năm 2045 tại Nghị quyết 36-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Nếu nhìn xa hơn các mốc kỹ thuật, điều này cho thấy một chuyển dịch tư duy: công nghệ sinh học không còn là “phụ gia” cho nông nghiệp, mà là trụ cột của mô hình tăng trưởng mới. Nông nghiệp Việt Nam sẽ chỉ thật sự bước vào giai đoạn hiện đại hóa nông nghiệp khi mỗi đơn vị nông sản mang trong nó hàm lượng công nghệ sinh học, dữ liệu truy xuất và quy trình quản lý dựa trên khoa học. Khi đó, giá trị kinh tế nông sản không còn bị giới hạn bởi sản lượng thu hoạch, mà bởi mức độ tinh vi của công nghệ và mức độ tin cậy về an toàn thực phẩm mà chúng ta cung cấp cho thị trường.
