Cuộc đua đầu tư đã đổi hướng
Nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu là quá trình chuyển từ lắp ráp theo đơn đặt hàng sang làm chủ nhiều hơn công nghệ, nhà cung ứng, thiết kế và phát triển sản phẩm. Đây là thước đo quan trọng hơn số nhà máy mới khi đánh giá liệu Việt Nam có đang tiến lên những công đoạn tạo giá trị cao hơn hay không. Ngày 4/11, tại Bắc Ninh, các đơn vị tổ chức Diễn đàn Công nghiệp Bắc Ninh 2026 với chủ đề kiến tạo trung tâm chuỗi cung ứng công nghệ cao toàn cầu. Cuộc thảo luận diễn ra đúng lúc chuỗi cung ứng tái cấu trúc: tập đoàn đa quốc gia tìm kiếm những điểm sản xuất có công nghệ, khả năng thích ứng và tiêu chuẩn bền vững, thay vì chỉ nơi gia công giá rẻ. Vì vậy, cạnh tranh thu hút đầu tư đang chuyển từ ưu đãi chi phí sang năng lực vận hành và giá trị gia tăng. Việt Nam có cơ hội, nhưng lợi thế địa lý hay mặt bằng thuận tiện sẽ không đủ để giữ chân các dự án chiến lược.
FDI công nghệ cao cần một hệ sinh thái thực
Định hướng thu hút FDI công nghệ cao vào bán dẫn, điện tử và thiết bị thông minh là bước đi cần thiết, nhưng bản thân dòng vốn không bảo đảm nền kinh tế sẽ nâng cấp. Các dự án phải đem theo công nghệ tiên tiến, năng lực quản trị và cam kết gắn kết với doanh nghiệp trong nước; nếu không, Việt Nam có thể tiếp tục đảm nhận phần lắp ráp trong khi những khâu quyết định sản phẩm và lợi nhuận vẫn nằm ngoài nước. Muốn thu hút đúng nhà đầu tư, các khu công nghiệp cần vượt khỏi mô hình cấp đất, xây xưởng rồi cho thuê. Hạ tầng giao thông và logistics phải kết nối sản xuất, lưu kho, phân phối; năng lượng, nước và xử lý môi trường phải ổn định. Với sản xuất bán dẫn và linh kiện chính xác, nguồn nước đáng tin cậy là điều kiện vận hành, không phải tiện ích phụ. Nguồn nhân lực kỹ thuật và nhà cung ứng đạt chuẩn cũng phải phát triển song song. Thiếu một mắt xích, lợi thế của toàn hệ sinh thái suy yếu.
Cơ hội chỉ thành giá trị khi doanh nghiệp nội địa tiến lên
Nhu cầu sản phẩm điện tử và dịch vụ liên quan đến AI đang tạo thêm cơ hội cho Việt Nam, đồng thời AI được ứng dụng trong sản xuất để nâng hiệu quả và nâng giá trị sản phẩm. Nhưng xuất khẩu tăng chưa đồng nghĩa doanh nghiệp Việt đã chiếm được phần lớn giá trị. Mấu chốt là tăng tỷ lệ nội địa hóa và giúp doanh nghiệp tham gia vào thiết kế, nghiên cứu và phát triển, thay vì chỉ cung cấp lao động hoặc dịch vụ phụ trợ đơn giản. Năng lực cạnh tranh quốc tế cũng có dấu hiệu cải thiện: ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI, cho biết Việt Nam lần đầu xếp thứ 27 trong 70 nền kinh tế ở bảng xếp hạng năng lực cạnh tranh thế giới năm 2026. Đây là lợi thế để mời gọi nhà đầu tư, không phải bằng chứng rằng bài toán năng suất và công nghệ đã được giải quyết. Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần đầu tư vào quy trình, chất lượng và tiêu chuẩn quốc tế để trở thành nhà cung cấp chính thức.
Đích đến phải là năng lực sản xuất trong nước
Bắc Ninh đang dành quỹ đất cho khu công nghiệp mới, khu công nghiệp công nghệ cao và khu công nghiệp sinh thái, đồng thời chuẩn bị về năng lượng, giao thông, logistics và nhân lực. Kế hoạch phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2035, đặt mục tiêu có ít nhất 700 doanh nghiệp hoạt động trong các ngành ưu tiên vào năm 2030; khoảng 60% doanh nghiệp nội địa dự kiến đạt tiêu chuẩn quản lý quốc tế và trở thành nhà cung cấp chính thức cho các tập đoàn lớn. Những con số này có ý nghĩa nếu được chuyển thành năng lực thực tế, chứ không chỉ là mục tiêu quy hoạch. Việt Nam không thể ra lệnh cho chuỗi cung ứng trao những khâu có giá trị cao hơn; doanh nghiệp phải chứng minh mình đáp ứng được yêu cầu về công nghệ, chất lượng, môi trường và giao hàng. Thu hút FDI có chọn lọc cần đi cùng chính sách phát triển nhà cung ứng, nhân lực và hạ tầng đồng bộ. Kết luận rất rõ: muốn thoát vị thế công xưởng lắp ráp, Việt Nam phải biến đầu tư nước ngoài thành năng lực nội sinh, để doanh nghiệp trong nước cùng tạo ra sản phẩm và giá trị gia tăng.
