Camera AI bước vào phòng thi: từ chống gian lận đến giám sát toàn diện
Lắp camera giám sát thi cử tích hợp công nghệ AI trong các kỳ thi quốc gia là chủ trương dùng công nghệ giám sát để phát hiện, ngăn chặn hành vi gian lận, đồng thời tăng trách nhiệm của người đứng đầu và siết chặt quản lý kỳ thi, nhưng cũng làm dấy lên những tranh luận về giới hạn chấp nhận được của việc theo dõi thí sinh và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân trong môi trường giáo dục số hóa. Việc này không chỉ là thay vài chiếc camera, mà thực chất là thay đổi cách nhìn của Nhà nước về an ninh thi cử: coi phòng thi như một không gian phải được kiểm soát bằng công nghệ giám sát giống hệ thống an ninh ở ngân hàng hay sân bay. Chiều 10/9, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã chủ trì cuộc họp về các nhiệm vụ, giải pháp phòng, chống gian lận trong thi cử, đặt nền cho bước chuyển đó.
Chính phủ siết an ninh thi cử: lộ trình camera và trách nhiệm người đứng đầu
Điểm phân biệt lần điều chỉnh này với những năm trước là cách tiếp cận rất rõ ràng: công nghệ giám sát trở thành trụ cột của an ninh thi cử, chứ không chỉ là công cụ hỗ trợ. Bộ Giáo dục và Đào tạo thẳng thắn thừa nhận nhiều hạn chế trong tổ chức thi: giám sát thí sinh chưa chặt, chấm tự luận còn chênh lệch, điểm học bạ có lúc không phản ánh đúng năng lực, thanh tra giám sát chưa phát huy hết vai trò phòng ngừa, và việc phòng gian lận bằng thiết bị công nghệ cao chưa tương xứng với mức độ tinh vi của gian lận hiện nay. Từ đó, Bộ đề xuất bổ sung hệ thống camera giám sát tại điểm thi, còn Phó Thủ tướng giao Bộ xây dựng lộ trình lắp đặt camera giám sát tại các khu vực trọng yếu của các kỳ thi, ưu tiên kỳ thi quốc gia và các kỳ thi quy mô lớn. Một câu nói mang tính "tuyên ngôn chính sách" ở cuộc họp là yêu cầu Bộ trưởng, Chủ tịch UBND tỉnh, người đứng đầu cơ sở giáo dục và người phụ trách kỳ thi phải chịu trách nhiệm nếu để xảy ra gian lận nghiêm trọng do buông lỏng quản lý hoặc không xử lý kịp thời dấu hiệu bất thường.
Khi AI phát hiện gian lận trở thành lá chắn mới của kỳ thi quốc gia
Nếu chỉ lắp camera giám sát thi cử mà không có phân tích dữ liệu, hệ thống dễ rơi vào trạng thái "quay cho có". Điểm đáng chú ý là Bộ Giáo dục và Đào tạo không dừng ở phần cứng, mà còn được giao nghiên cứu cơ chế phân tích dữ liệu và cảnh báo kết quả bất thường, xác định điểm thi, phòng thi, kết quả hoặc biểu hiện có rủi ro để chủ động kiểm tra, xác minh. Điều này mở đường cho AI phát hiện gian lận: dùng thuật toán để nhận diện mẫu hành vi bất thường, so sánh kết quả thi với dữ liệu học tập, khoanh vùng những ca cần thanh tra sâu. Công nghệ giám sát, khi được dùng đúng chỗ, có thể giúp chuyển trọng tâm từ phát hiện và xử lý vi phạm sang phòng ngừa từ sớm. Lợi ích là rõ: giảm phụ thuộc vào cảm tính giám thị, hạn chế "quan hệ, phong bì" ở khâu chấm thi, và tạo môi trường thi cử mà thí sinh hiểu rằng mọi hành vi gian lận công nghệ cao đều có khả năng bị bám, bị ghi và bị phân tích. Vấn đề là chúng ta chấp nhận mức độ can thiệp của máy vào không gian thi đến đâu.
Giám sát bằng công nghệ: ranh giới mỏng giữa kỷ luật và quyền riêng tư
Một hệ thống camera phủ kín các khu vực trọng yếu của kỳ thi quốc gia nghe có vẻ hợp lý về mặt an ninh thi cử, nhưng đi cùng là rủi ro quyền riêng tư nếu thiếu khung bảo vệ dữ liệu. Ngay trong chỉ đạo, Phó Thủ tướng đã yêu cầu tăng cường giám sát bằng công nghệ một cách có trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải, đồng thời nhấn mạnh việc đầu tư phải bảo đảm hiệu quả, an toàn dữ liệu và quyền riêng tư. Đây là điểm sáng: Nhà nước thừa nhận giám sát không thể vô điều kiện. Tuy vậy, câu hỏi thực tế vẫn còn: dữ liệu hình ảnh thí sinh sẽ được lưu bao lâu, ai được quyền truy cập, có cơ chế xóa và phản đối không? Khi AI được dùng để phân tích hành vi, nguy cơ "đánh nhầm" thí sinh vô tội thành đối tượng nghi vấn cũng hiện hữu. Giám sát bằng công nghệ giám sát không thể là tấm áo cho mọi thiếu sót quản lý; nếu người đứng đầu vẫn buông lỏng quy trình, camera sẽ chỉ trở thành bằng chứng cho thấy hệ thống biết có vấn đề nhưng không hành động.
Kết luận: camera AI không phải "thuốc tiên" cho một kỳ thi công bằng
Việc triển khai camera giám sát thi cử và AI phát hiện gian lận trong các kỳ thi quốc gia là bước đi cần thiết nếu nhìn từ thực trạng lỗ hổng quy chế, bất cập chấm thi và sự xuất hiện của thiết bị gian lận công nghệ cao. Nhưng camera và thuật toán chỉ là công cụ; chất lượng kỳ thi phụ thuộc vào cách chúng được thiết kế, vận hành và kiểm soát. Chính phủ đang đi đúng hướng khi gắn công nghệ giám sát với trách nhiệm người đứng đầu và yêu cầu bảo đảm an toàn dữ liệu, quyền riêng tư. Phần còn lại thuộc về ngành giáo dục: xây dựng quy trình minh bạch, cho phép xã hội giám sát ngược hệ thống giám sát, và trao cho thí sinh quyền được biết dữ liệu của mình được dùng ra sao. Nếu không, chúng ta sẽ tạo ra những kỳ thi được bảo vệ chặt về mặt hình ảnh nhưng lại khiến thế hệ trẻ lớn lên trong cảm giác mình luôn là đối tượng bị nghi ngờ, hơn là chủ thể của một hệ thống giáo dục công bằng.
