Đột quỵ đang trở thành gánh nặng tử vong lớn
Đột quỵ là tình trạng tổn thương não cấp tính do gián đoạn hoặc vỡ mạch máu não, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề nếu không được xử trí kịp thời. Tại Việt Nam, quy mô tử vong được ghi nhận đang tăng nhanh: báo cáo về nguyên nhân tử vong giai đoạn 2021–2025 của Cục Thống kê cùng các đối tác ghi nhận 16.000 trường hợp năm 2021 và 33.100 trường hợp năm 2025, tăng hơn gấp đôi sau bốn năm. Tổng cộng, 109.400 người tử vong do đột quỵ trong giai đoạn này, tương đương 60,8% số tử vong thuộc nhóm bệnh tuần hoàn. Đây không phải một biến động nhỏ trong thống kê: nó đặt đột quỵ Việt Nam vào vị trí trung tâm của gánh nặng bệnh tim mạch, đồng thời buộc ngành y tế phải nhìn xa hơn câu chuyện cấp cứu từng ca.
Bức tranh rộng hơn cũng đáng lo. Các bệnh hệ tuần hoàn gây 179.800 ca tử vong trong năm năm, gần 9,9% tổng số ca tử vong do bệnh tật được đăng ký; riêng số tử vong của nhóm này tăng từ 29.700 năm 2021 lên 47.300 năm 2025. Đột quỵ là phần lớn nhất của sức ép ấy, vượt xa những nguyên nhân tuần hoàn khác. Vì vậy, mức tăng không nên được đọc đơn thuần như một con số tăng thêm: tử vong do đột quỵ đang nổi lên cùng xu hướng gia tăng của bệnh tuần hoàn nói chung. Nhưng dữ liệu khai tử mô tả số người tử vong được ghi nhận, không tự giải thích vì sao con số tăng; muốn giảm gánh nặng, cần đồng thời chú ý đến dự phòng, phát hiện sớm và chăm sóc sau biến cố.
Đột quỵ trẻ hóa làm thay đổi cách nhìn về nguy cơ
Đột quỵ không còn có thể được xem là nguy cơ chỉ gắn với tuổi già. Báo cáo cho thấy tử vong do đột quỵ có xu hướng xuất hiện ở độ tuổi trẻ hơn so với các bệnh tuần hoàn khác. Trong nhóm 20–29 tuổi, có 1.179 trường hợp tử vong ở nhóm 25–29 tuổi, so với 622 trường hợp ở nhóm 20–24 tuổi; từ nhóm 30–34 đến 50–54 tuổi, tỷ lệ tử vong do đột quỵ tăng từ 2% lên 9,5%. Những dữ kiện này khiến cụm từ đột quỵ trẻ hóa không còn là lời cảnh báo xa xôi: người trẻ cũng nằm trong bức tranh tử vong, dù nguy cơ tăng rõ theo tuổi.
Mức chênh lệch theo giới cũng đáng chú ý: nam giới chiếm 69,2% số người tử vong do đột quỵ trong giai đoạn 2021–2025, cao gấp 2,2 lần nữ giới. Tuy nhiên, các con số này không đủ để kết luận nguyên nhân cá nhân hay dự báo nguy cơ của từng người. Điều có thể rút ra là việc phòng ngừa không nên chờ đến tuổi cao, và dấu hiệu nghi đột quỵ ở người trẻ cũng cần được xem là tình huống khẩn cấp. Gánh nặng đột quỵ vì thế không chỉ nằm ở bệnh viện hay các gia đình có người cao tuổi; nó còn liên quan đến khả năng nhận biết triệu chứng và tiếp cận xử trí kịp thời trong mọi nhóm tuổi.
Tuổi thọ tăng nhưng số năm sống khỏe chưa theo kịp
Đà tăng tử vong do đột quỵ diễn ra trong bối cảnh sức khỏe người cao tuổi vốn đã chịu nhiều sức ép. Tuổi thọ trung bình của người Việt là 73,5 tuổi, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 64 năm. Theo thông tin được dẫn tại hội nghị lão khoa, người trên 60 tuổi trung bình mắc 3–4 bệnh, còn người trên 80 tuổi có thể mắc hơn 6 bệnh. Khoảng cách giữa tuổi thọ và thời gian sống khỏe cho thấy thách thức không chỉ là kéo dài sự sống, mà còn là duy trì khả năng tự chăm sóc, sinh hoạt độc lập và chất lượng sống.
Khi một người lớn tuổi đồng thời mắc nhiều bệnh mạn tính, điều trị từng bệnh tách biệt có thể làm tăng độ phức tạp trong theo dõi và sử dụng thuốc. Nguồn tin về chăm sóc lão khoa nêu hệ thống hiện còn thiếu đồng đều về mạng lưới, nhân lực chuyên sâu và phối hợp giữa bệnh viện, y tế cơ sở, gia đình, cộng đồng. Đây là áp lực thực tế với người bệnh lẫn người chăm sóc: một biến cố như đột quỵ có thể kéo theo nhu cầu phục hồi và hỗ trợ dài hạn. Vì thế, gánh nặng đột quỵ cần được nhìn cùng gánh nặng đa bệnh lý ở tuổi già, chứ không chỉ qua số ca tử vong.
Từ xử trí biến cố sang chăm sóc liên tục
Các số liệu chưa cho phép quy toàn bộ mức tăng tử vong cho một nguyên nhân cụ thể; nhưng chúng đủ để cho thấy cách ứng phó chỉ tập trung vào điều trị sau khi đột quỵ xảy ra là không thỏa đáng. Cần tăng cường dự phòng và nhận biết sớm, đồng thời tổ chức chăm sóc có tính liên tục để người bệnh không bị bỏ lại sau giai đoạn cấp cứu. Với người cao tuổi mắc nhiều bệnh, hướng đi được chuyên gia y tế nhấn mạnh là chuyển từ điều trị từng bệnh riêng lẻ sang chăm sóc toàn diện, tích hợp, liên tục và lấy người cao tuổi làm trung tâm.
Điều đó cũng có nghĩa mở rộng mạng lưới khám chữa bệnh lão khoa, quản lý đa bệnh lý và tránh áp dụng máy móc các phác đồ riêng lẻ cho người có nhiều bệnh cùng lúc. Đích đến nên là nâng số năm sống khỏe, giữ chức năng và khả năng sống độc lập, thay vì chỉ kéo dài tuổi thọ. Đột quỵ Việt Nam đang tạo sức ép ở cả người trẻ lẫn người già, nhưng cách đáp trả không thể chỉ là thêm năng lực cấp cứu. Kết luận rõ ràng là phải coi dự phòng và chăm sóc dài hạn là phần thiết yếu của chiến lược, nếu muốn chặn đà tử vong và giảm gánh nặng cho gia đình.
