Đột quỵ đang tạo sức ép lớn trên toàn châu Á
Đột quỵ là tình trạng tổn thương não xảy ra khi dòng máu nuôi não bị tắc nghẽn hoặc mạch máu não bị vỡ, có thể dẫn đến tử vong hoặc khuyết tật lâu dài. Quy mô tử vong do bệnh này ở châu Á cho thấy đây không còn là một nguy cơ y tế riêng lẻ: năm 2020, khu vực ghi nhận khoảng 4,1 triệu ca, tương đương 61% số ca tử vong do đột quỵ toàn cầu. Tại Diễn đàn Kinh tế Bạc 2026 ở Kuala Lumpur ngày 11/11, các chuyên gia cảnh báo già hóa dân số nhanh cùng bệnh mạn tính gia tăng đang gây tổn thất về sức khỏe, năng suất lao động và kinh tế. Đây là áp lực kép mà hệ thống y tế khó giải quyết nếu chỉ tập trung điều trị sau cơn cấp. Đột quỵ châu Á cần được nhìn nhận như thách thức dài hạn, đòi hỏi phòng ngừa và chăm sóc liên tục.
Dự báo khiến cảnh báo càng đáng lưu tâm: số ca tử vong do đột quỵ ở châu Á có thể đạt 6,6 triệu mỗi năm vào năm 2050, chiếm 69% toàn cầu. Nói cách khác, gánh nặng không chỉ tăng theo số người cao tuổi mà còn tập trung ngày càng nhiều tại khu vực. Liên Hợp Quốc dự báo đến năm 2050, châu Á - Thái Bình Dương sẽ có gần 1,3 tỷ người trên 60 tuổi, tức cứ bốn người thì có một người cao tuổi. Nhiều nước châu Á phải thích ứng với chuyển dịch dân số trong thời gian ngắn hơn các khu vực đã có nhiều thập kỷ chuẩn bị. Điều đó khiến việc mở rộng năng lực dự phòng, cấp cứu và phục hồi chức năng trở nên cấp thiết, thay vì chờ số ca bệnh tăng mới tìm cách ứng phó.
Đột quỵ Việt Nam: số tử vong tăng hơn gấp đôi trong bốn năm
Bức tranh trong nước cho thấy xu hướng không thể xem nhẹ. Theo báo cáo về nguyên nhân tử vong giai đoạn 2021–2025, số ca tử vong do đột quỵ tại Việt Nam tăng từ 16.000 năm 2021 lên 33.100 năm 2025, tức hơn gấp đôi sau bốn năm. Trong cả giai đoạn, đột quỵ gây ra 109.400 trường hợp tử vong, chiếm 60,8% số ca tử vong thuộc nhóm bệnh tuần hoàn và là nguyên nhân tử vong hàng đầu trong nhóm này. Đây không phải biến động nhỏ có thể gạt sang một bên: xu hướng đặt câu hỏi về khả năng phát hiện yếu tố nguy cơ, tiếp cận cấp cứu kịp thời và chăm sóc người sống sót. Những con số cũng cho thấy đột quỵ Việt Nam cần được ưu tiên trong chiến lược ứng phó bệnh mạn tính, không chỉ trong hoạt động của các trung tâm đột quỵ.
Tử vong do đột quỵ tăng theo tuổi, nhưng báo cáo cũng ghi nhận xu hướng xuất hiện ở các nhóm tuổi trẻ hơn so với một số bệnh tuần hoàn khác. Từ nhóm 30–34 đến 50–54 tuổi, tỷ trọng tử vong do đột quỵ tăng từ 2% lên 9,5%. Điều này khiến việc quy toàn bộ nguy cơ cho già hóa dân số trở nên thiếu sót: tuổi cao làm gánh nặng thêm lớn, nhưng không có nghĩa người trẻ có thể chủ quan. Nam giới chiếm 69,2% trong tổng số ca tử vong do đột quỵ giai đoạn 2021–2025, cao gấp 2,2 lần nữ giới. Những khác biệt về tuổi và giới càng củng cố nhu cầu phòng ngừa có mục tiêu, thay vì chỉ khuyến cáo chung chung sau khi bệnh đã xuất hiện.
Phòng ngừa phải đi trước áp lực già hóa
Già hóa dân số làm tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm như bệnh tim mạch, đột quỵ, tiểu đường và ung thư. Nhưng tuổi thọ tăng không đồng nghĩa những năm sống khỏe cũng dài thêm tương ứng: người dân hiện sống trung bình 10,7 năm trong tình trạng sức khỏe kém, so với 8,8 năm năm 1990. Với đột quỵ, hệ quả có thể là tử vong, tàn phế sau cơn cấp hoặc tái phát; khoảng 20–30% người từng bị đột quỵ có thể gặp biến cố lần nữa. Vì vậy, năng lực y tế không thể chỉ đo bằng số giường cấp cứu hay khả năng xử trí ca nặng. Chăm sóc sau đột quỵ, phục hồi vận động và nhận thức, cùng theo dõi nguy cơ tái phát cũng phải trở thành phần thiết yếu của hệ thống.
Hướng đi thực tế là phát hiện và kiểm soát sớm tăng huyết áp, cholesterol và đường huyết—những yếu tố nguy cơ thường âm thầm diễn tiến. Các chuyên gia khuyến cáo khám sức khỏe định kỳ; người trên 40 tuổi nên chủ động theo dõi các chỉ số này. Với hệ thống y tế, điều đó đồng nghĩa cần tăng khả năng sàng lọc, giúp người dân tiếp cận điều trị và duy trì chăm sóc sau biến cố. Phòng ngừa bệnh mạn tính không phải phần việc phụ, mà là khoản đầu tư chiến lược cho sức khỏe cộng đồng và năng lực ứng phó của y tế. Khi số tử vong trong nước tăng nhanh và dự báo khu vực còn xấu đi, trì hoãn đầu tư sẽ khiến gánh nặng tương lai lớn hơn. Kết luận cần rõ ràng: muốn giảm tổn thất do đột quỵ, phải hành động trước khi cơn cấp xảy ra.
