Tín hiệu đảo chiều: giá gạo phục hồi kéo lại kỳ vọng xuất khẩu
Xuất khẩu gạo Việt Nam là hoạt động đưa sản phẩm lúa gạo từ các vùng sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, tạo nguồn thu ngoại tệ, định hình sinh kế cho hàng triệu nông dân đồng bằng sông Cửu Long và tác động trực tiếp tới an ninh lương thực, giá lúa gạo nội địa cũng như chiến lược phát triển nông nghiệp quốc gia. 8 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo Việt Nam ước đạt 6,03 triệu tấn, trị giá gần 2,91 tỷ USD, giảm 5% về lượng và 10,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giá xuất khẩu bình quân 8 tháng chỉ khoảng 481,5 USD/tấn, thấp hơn 5,9% so với cùng kỳ. Nếu nhìn thuần số liệu, bức tranh dễ bị đánh giá là xám màu. Nhưng điểm ngoặt nằm ở diễn biến từ tháng 7: giá xuất khẩu bình quân đã phục hồi lên 511 USD/tấn, tăng 5,8% và lần đầu tiên trong năm cao hơn cùng kỳ.
Giá tăng, lượng giảm: tại sao vẫn là tín hiệu tích cực?
Tháng 7 và nửa đầu tháng 8, lượng xuất khẩu giảm khá mạnh so với cả tháng trước và cùng kỳ. Trong 15 ngày đầu tháng 8, xuất khẩu chỉ đạt hơn 230.000 tấn, giảm trên 36% về lượng và 34% về kim ngạch so với cùng kỳ. Dù vậy, việc giá xuất khẩu bình quân đảo chiều tăng lại mang ý nghĩa chiến lược: kim ngạch xuất khẩu gạo không chỉ phụ thuộc vào khối lượng, mà phụ thuộc ngày càng lớn vào chất lượng và giá bán. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giá bình quân tháng 7 đạt 511 USD/tấn, tăng 5,8% so với cùng kỳ và là lần đầu trong năm ghi nhận mức tăng. Đây là câu chuyện "hy sinh tốc độ để giữ giá trị": doanh nghiệp chấp nhận giảm lượng trong ngắn hạn để bảo vệ mặt bằng giá, qua đó tạo nền cho kim ngạch phục hồi cuối năm dù tổng giá trị cả năm dự báo vẫn giảm nhẹ.
Thị trường gạo 2026 xoay trục: sức ép và cơ hội song hành
Tác nhân khiến xuất khẩu gạo Việt Nam chững lại không nằm trong nội tại, mà đến từ những thay đổi chính sách nhập khẩu của các thị trường lớn. Một trong những nguyên nhân quan trọng là nhu cầu từ Philippines, thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, có dấu hiệu suy yếu. Nước này tạm ngừng cấp phép nhập gạo 5% tấm, ưu tiên loại có tỷ lệ tấm cao hơn, đồng thời xem xét nâng thuế nhập khẩu và áp dụng biện pháp tự vệ. Trong khi các thị trường nhập khẩu lớn điều chỉnh chính sách, giá lúa trong nước chịu sức ép vào thời điểm nguồn cung tăng, ngành gạo đang đứng trước yêu cầu giữ thị trường và nâng chất lượng. Song song, thị trường thế giới lại xuất hiện những hỗ trợ mới: nguồn cung ở Ấn Độ đối mặt rủi ro do thời tiết, Thái Lan dự báo giảm nguồn cung, Bangladesh cân nhắc kiểm soát xuất khẩu. Nếu các nguồn cung lớn tiếp tục chịu tác động bởi thời tiết, chính sách hoặc nhu cầu gia tăng, mặt bằng giá gạo thế giới có thể tiếp tục được hỗ trợ.
Nông dân chịu sức ép: bài toán giữ vùng nguyên liệu và giá trị
Diễn biến trên thị trường gạo 2026 không chỉ là những con số ngoại thương; nó đang thấm dần vào ruộng lúa của nông dân. Tại đồng bằng sông Cửu Long, giá lúa và gạo nguyên liệu có xu hướng hạ nhiệt khi bước vào giai đoạn nguồn cung tăng. Việc duy trì thu mua có ý nghĩa trực tiếp đối với khả năng giữ vùng nguyên liệu và ổn định sản xuất. Khi nông dân chịu sức ép từ chi phí đầu vào cao trong khi giá lúa giảm vào thời điểm thu hoạch, việc đầu ra thiếu ổn định có thể ảnh hưởng đến quyết định sản xuất trong những vụ tiếp theo. Nếu doanh nghiệp chỉ chăm chăm chạy theo lượng, chấp nhận bán rẻ khi thị trường đảo chiều, chuỗi giá trị gạo sẽ mất động lực tái đầu tư vào giống, quy trình và tiêu chuẩn. Ngược lại, ổn định giá, tăng tỷ trọng gạo chất lượng cao và gắn kết nông dân qua hợp đồng dài hạn là cách giữ vùng nguyên liệu bền vững ngay giữa biến động.
Chiến lược cho quý cuối năm: đa dạng thị trường, nâng chất thay vì hạ giá
Nhìn về cuối năm, câu hỏi không phải là liệu xuất khẩu gạo Việt Nam có tăng tốc hay không, mà là tăng tốc theo cách nào. Bên cạnh diễn biến thuận lợi về giá, triển vọng xuất khẩu gạo cuối năm còn phụ thuộc vào khả năng duy trì thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Bài học từ Philippines khá rõ: khi phụ thuộc quá lớn vào một thị trường, mọi thay đổi chính sách lập tức trở thành điểm yếu. Doanh nghiệp cần dịch chuyển sang chiến lược đa dạng hóa thị trường, tận dụng các điểm sáng như Trung Quốc – nơi lượng và kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam tăng gần gấp đôi trong 7 tháng – cùng các thị trường như Australia, Saudi Arabia và Iraq. Đồng thời, thay vì chen nhau hạ giá, cần đẩy mạnh các dòng gạo chất lượng cao, gạo thơm, gạo phục vụ chuyên biệt để giữ kim ngạch xuất khẩu gạo ở mức có lợi cho cả doanh nghiệp và nông dân. Nếu làm được, giá gạo phục hồi từ tháng 7 sẽ không chỉ là "cú nảy" ngắn hạn, mà trở thành nền tảng cho một chu kỳ tăng trưởng mới của xuất khẩu gạo Việt Nam.
