Xuất khẩu gạo Việt Nam: giảm kim ngạch nhưng không mất cơ hội
Xuất khẩu gạo Việt Nam là hoạt động đưa sản phẩm lúa gạo từ trong nước ra thị trường quốc tế, không chỉ nhằm tiêu thụ nông sản mà còn tạo nguồn thu quan trọng cho kinh tế, định vị uy tín gạo Việt trên bản đồ lương thực toàn cầu và ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế của hàng triệu hộ nông dân, doanh nghiệp chế biến, thương mại gạo. 8 tháng, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,03 triệu tấn gạo, giảm 5% về lượng và 10,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Điều này cho thấy xuất khẩu gạo Việt Nam đã bước vào giai đoạn suy giảm rõ rệt về giá trị, dù sản lượng chỉ giảm nhẹ. Nguyên nhân cốt lõi không nằm ở việc mất thị trường, mà ở mặt bằng giá gạo thế giới đi xuống trong nửa đầu năm, kéo theo doanh nghiệp bán được nhiều nhưng thu ít. Nếu chỉ nhìn các con số, dễ bi quan; nhưng diễn biến giá từ tháng 7 lại mở ra câu chuyện khác lạc quan hơn.
Giá gạo 2026 phục hồi: tín hiệu cho khả năng tăng tốc cuối năm
Từ tháng 7, giá xuất khẩu gạo của Việt Nam bắt đầu quay đầu tăng, lần đầu tiên trong năm cao hơn cùng kỳ. Đây là bước ngoặt quan trọng, bởi giá là yếu tố quyết định kim ngạch, chứ không chỉ là khối lượng. Giá bình quân tháng 7 tăng gần 6% so với cùng kỳ, báo hiệu xuất khẩu gạo Việt Nam có thể cải thiện rõ rệt trong những tháng cuối năm nếu xu hướng này được duy trì. Trên bình diện khu vực, các nước xuất khẩu lớn như Ấn Độ, Thái Lan đều ghi nhận giá gạo tăng do rủi ro thời tiết, đặc biệt là gió mùa yếu và tác động của El Niño tới sản lượng nông nghiệp. Nếu nguồn cung từ những quốc gia này tiếp tục bị ảnh hưởng bởi thời tiết và chính sách, mặt bằng giá gạo châu Á có khả năng duy trì ở mức cao. Vấn đề đặt ra cho Việt Nam không phải là có cơ hội hay không, mà là tận dụng cơ hội giá lên để nâng giá trị thay vì chạy theo sản lượng thấp giá.
Thị trường gạo Philippines: điểm tựa lớn nhất đang trở thành rủi ro lớn nhất
Philippines hiện là thị trường gạo lớn nhất, chiếm khoảng 44,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Năm trước, Việt Nam xuất khẩu khoảng 2,76 triệu tấn sang nước này, và năm nay tỷ trọng vẫn giữ ở mức rất cao. Đây là “cánh tay phải” của xuất khẩu gạo Việt Nam, nhưng cũng chính vì phụ thuộc lớn, mọi thay đổi chính sách tại đây lập tức tạo sức ép. Bộ Nông nghiệp Philippines đã khởi xướng điều tra sơ bộ áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu đối với gạo nhập khẩu, bao gồm cả thóc, gạo lứt, gạo xay xát và gạo tấm. Nếu biện pháp tự vệ được áp dụng, chi phí nhập khẩu sẽ tăng, khiến gạo Việt Nam kém cạnh tranh hơn hoặc buộc nhà nhập khẩu Philippines phải thận trọng khi ký hợp đồng mới. Thị trường gạo Philippines vì thế vừa là động lực, vừa là phép thử buộc Việt Nam phải thoát khỏi thế “một thị trường chi phối tất cả” nếu không muốn lặp lại chu kỳ rủi ro khi bên mua xiết chặt cửa.
Cạnh tranh gạo châu Á và áp lực chính sách: vì sao Việt Nam phải chuyển chiến lược
Bức tranh cạnh tranh gạo châu Á hiện không còn là cuộc chơi đơn giản về giá rẻ. Ấn Độ đối mặt rủi ro sản lượng do El Niño nhưng vẫn là nguồn cung lớn; Thái Lan tăng giá gạo khi nhu cầu từ Philippines lên cao và nguồn cung trong nước dự báo giảm. Bangladesh cân nhắc kiểm soát, thậm chí hạn chế xuất khẩu một số loại gạo thơm để ổn định nguồn cung nội địa. Cùng lúc, thị trường gạo năm 2026 chịu tác động đồng thời từ thay đổi chính sách nhập khẩu của Philippines, sự trở lại của các thị trường truyền thống như Trung Quốc, Bangladesh, châu Phi và mức độ cạnh tranh ngày càng lớn giữa các nước xuất khẩu. Những động lực trái chiều này đặt ra áp lực chính sách lẫn kinh tế lên xuất khẩu gạo Việt Nam: hoặc nâng tầm sản phẩm, xây quan hệ thương mại dài hạn, hoặc bị đẩy xuống “chiếu dưới” với vai trò nhà cung cấp nguyên liệu giá thấp trong chuỗi gạo toàn cầu.
Chiến lược vượt áp lực cuối năm: đa dạng thị trường, nâng chất, chủ động sản xuất
Trong bối cảnh xuất khẩu gạo Việt Nam giảm giá trị nhưng giá gạo đang phục hồi, câu hỏi không phải là có nên “giảm tốc” mà là phải đổi cách “tăng tốc”. Bộ Công Thương khuyến cáo doanh nghiệp không nên chỉ tập trung vào một vài thị trường tiêu thụ số lượng lớn, mà phải mở rộng sang các thị trường có giá trị cao, ổn định để giảm rủi ro khi một thị trường lớn thay đổi chính sách. Đó là hướng đi hợp lý: tăng tỷ trọng gạo chất lượng cao, gạo có chứng nhận phát thải thấp, gạo thơm, đồng thời khai thác nhu cầu gạo tấm, gạo nguyên liệu của Trung Quốc đang gia tăng. Song song, việc chủ động về thời vụ, cơ cấu giống, tổ chức sản xuất để ứng phó nguy cơ El Niño trong vụ Đông Xuân tới là điều không thể trì hoãn. Nếu doanh nghiệp và nông dân chấp nhận chuyển từ tư duy “bán nhiều” sang “bán giá trị cao”, áp lực cuối năm có thể trở thành bước đệm cho một chu kỳ tăng trưởng chất lượng hơn của xuất khẩu gạo Việt Nam.
