Từ chuyến tàu hàng đầu tiên đến bước ngoặt kết nối Bắc – Nam
Hầm Khe Nét là tuyến hầm đường sắt mới xuyên núi tại xã Tuyên Sơn, tỉnh Quảng Trị, được xây dựng để thay thế đoạn đường sắt qua đèo Khe Nét dài hơn 10km với 43 đường cong nguy hiểm, qua đó xóa bỏ một nút thắt cổ chai lâu năm trên tuyến đường sắt Bắc Nam và nâng cao đáng kể an toàn, tốc độ cũng như hiệu quả vận tải hành khách và tàu hàng giữa các vùng Bắc Trung Bộ. Sáng 21.9, tàu hàng đầu tiên đã chạy qua hầm đường sắt Khe Nét an toàn, đánh dấu việc tuyến hầm chính thức bước vào giai đoạn vận hành thử trên thực địa. Việc chọn tàu hàng cho chuyến chạy đầu tiên không chỉ là bước thử kỹ thuật mà còn là tín hiệu cho thấy mục tiêu lớn nhất của công trình: phục vụ kinh tế, giảm chi phí logistics và tăng năng lực vận tải. Dù mới là chạy thử, ngành đường sắt đã thừa nhận đây thực chất là việc đưa tuyến mới vào hoạt động trên toàn mạng lưới Bắc – Nam.
Tạm biệt đèo hiểm trở và “cua bóng đèn huyền thoại”
Không phải ngẫu nhiên mà hầm Khe Nét được coi là bước ngoặt cho hạ tầng giao thông đường sắt Bắc Nam. Đèo Khe Nét dài hơn 10km, nối khu vực Hương Hóa với Kim Hóa, từng là nỗi ám ảnh của lái tàu với 43 đường cong nguy hiểm, tốc độ bị khống chế dưới 30km/h, khiến thời gian qua khu vực này kéo dài tới khoảng một giờ. Công trình mới “nắn thẳng” tuyến bằng hai hầm xuyên núi, giúp đoàn tàu không còn phải “leo đèo” quanh co. Theo quản lý dự án, khi vận hành chính thức, tốc độ tàu qua khu vực hầm Khe Nét có thể đạt 60km/h, thời gian qua vùng này chỉ còn khoảng 10 phút. Việc đưa hầm mới vào khai thác đồng nghĩa ngành đường sắt nói lời tạm biệt đoạn “cua bóng đèn” huyền thoại, nhường chỗ cho những chuyến tàu an toàn, êm ái và nhanh hơn. Ở góc độ người dùng, đó là sự đổi đời cho một điểm đen hạ tầng kéo dài nhiều thập kỷ.
Hiệu quả vận tải: thời gian, chi phí và năng lực thông qua
Nếu nhìn bằng con số, tác động của hầm Khe Nét lên vận tải tàu hàng và tàu khách là rất rõ ràng. Trước đây, đoạn đèo buộc tàu phải chạy chậm, nhiều khi mất tới một giờ để vượt qua, làm tăng chi phí nhiên liệu, chi phí nhân công và giảm tính cạnh tranh của vận tải đường sắt so với đường bộ. Tuyến hầm mới giúp rút ngắn cự ly giữa Kim Lũ – Đồng Chuối khoảng gần 2km, giảm độ dốc tối đa và tăng đáng kể tốc độ chạy tàu. Theo số liệu kỹ thuật, thời gian chạy tàu có thể giảm từ 18 xuống còn 12–14 phút với tàu khách, và từ 25 xuống 15–18 phút với tàu hàng. "Năng lực thông qua khu gian Đồng Chuối – Kim Lũ tăng từ 17,8 đôi tàu/ngày đêm lên khoảng 26,6 đôi tàu/ngày đêm". Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp vận tải có thể tăng trọng đoàn tàu thêm 300–400 tấn, giảm số lần phải bố trí đầu máy đẩy, qua đó hạ chi phí logistics giữa các vùng Bắc Trung Bộ và xa hơn nữa.
ODA Hàn Quốc: minh chứng cho hợp tác hạ tầng khu vực
Một điều đáng chú ý là hầm Khe Nét không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn là biểu tượng của hợp tác hạ tầng giao thông khu vực. Dự án cải tạo đường sắt qua đèo Khe Nét được Bộ Giao thông Vận tải (cũ) phối hợp với chính quyền tỉnh Quảng Bình (cũ) và Quỹ Hợp tác phát triển kinh tế Hàn Quốc triển khai từ tháng 3.2024. Đây là dự án đường sắt đầu tiên tại Việt Nam sử dụng vốn vay ODA từ quỹ này, cùng với vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam, với tổng mức đầu tư hơn 2.000 tỉ đồng. Cách huy động vốn cho thấy một hướng đi rõ ràng: dùng nguồn lực quốc tế để giải quyết những điểm nghẽn mang tính chiến lược của đường sắt Bắc Nam, thay vì chỉ vá víu những hư hỏng nhỏ lẻ. Hầm Khe Nét vì thế trở thành mô hình mẫu để Việt Nam có thể tiếp tục kêu gọi ODA cho các dự án hạ tầng giao thông quy mô lớn, vừa nâng cấp cấu trúc mạng lưới, vừa chia sẻ lợi ích phát triển với đối tác trong khu vực.
Sáu ngày vận hành thử và kỳ vọng tái sinh đường sắt Bắc Nam
Theo đơn vị quản lý, hầm đường sắt Khe Nét sẽ được đưa vào vận hành thử trong 6 ngày trước khi tổ chức chạy tàu chính thức trên tuyến đường sắt Bắc Nam. Chuyến tàu hàng đầu tiên được chạy ở tốc độ 5km/h, sau đó nâng dần lên 15km/h, rồi mới tiến tới mức 60km/h khi khai thác chính thức để bảo đảm an toàn công trình và thiết bị. Giai đoạn chạy thử không chỉ là thủ tục mà là cơ hội để ngành đường sắt kiểm chứng toàn bộ hệ thống tín hiệu, thông tin và quy trình vận hành trên tuyến hầm một đường ray. Về dài hạn, việc xóa bỏ nút thắt Khe Nét giúp đường sắt Bắc Nam giảm bớt một trong những đoạn yếu nhất về an toàn và tốc độ, tạo tiền đề cho các dự án nâng cấp khác mang tính “xâu chuỗi”. Hầm Khe Nét cho thấy khi dám xử lý tận gốc các điểm nghẽn hạ tầng giao thông, đường sắt vẫn có thể trở lại vị thế xứng đáng trong mạng lưới vận tải Việt Nam – đặc biệt là trong phân khúc tàu hàng, nơi chi phí và độ tin cậy quyết định sức cạnh tranh.
