Hầm Khe Nét: Từ “cua bóng đèn” huyền thoại đến tuyến hầm nắn thẳng
Hầm Khe Nét đường sắt là tuyến hầm mới gồm hai hầm xuyên núi được xây dựng để nắn thẳng đoạn đường sắt Bắc - Nam qua đèo Khe Nét, thay thế cung đèo quanh co với hàng chục đường cong nguy hiểm, qua đó rút ngắn cự ly chạy tàu, giảm độ dốc và tăng tốc độ khai thác, đồng thời loại bỏ yêu cầu bố trí đầu máy đẩy với nhiều đoàn tàu hàng trên khu gian này. Đèo Khe Nét vốn là một trong những đoạn đẹp nhưng hiểm trở nhất của đường sắt Bắc - Nam, hành trình từng được Lonely Planet xếp đứng đầu danh sách những tuyến tàu hỏa đẹp nhất thế giới. Địa hình dài hơn 10km, độ cao trên 700m, độ dốc lớn cùng tới 43 đường cong nguy hiểm nối tiếp nhau buộc tàu phải chạy dưới 30km/h để bảo đảm an toàn. Việc đưa hầm mới vào vận hành là lựa chọn dứt khoát: chấp nhận chia tay “cua bóng đèn” huyền thoại để đổi lấy năng lực vận tải và an toàn ở tầm khu vực.
Công trình 2.000 tỷ đồng: Nắn thẳng bằng 2 hầm xuyên núi, tăng sức tải đường sắt
Thay vì tiếp tục cho tàu leo cung đèo quanh co, dự án cải tạo qua đèo Khe Nét chọn phương án táo bạo: mở tuyến mới với hai hầm xuyên núi, hầm số 1 dài 580m và hầm số 2 dài 355m. Đây là công trình 2.000 tỷ đồng được khởi công từ tháng 3/2024, sử dụng vốn vay ODA từ Quỹ Hợp tác phát triển kinh tế Hàn Quốc kết hợp vốn đối ứng trong nước, cho thấy quyết tâm đầu tư nghiêm túc vào logistics đường sắt. Theo tính toán, cự ly chạy tàu khu gian Kim Lũ – Đồng Chuối sẽ được rút ngắn gần 2km; độ dốc tối đa giảm từ ≤17‰ xuống ≤13‰ giúp tăng tốc độ chạy tàu. "Năng lực thông qua khu gian Đồng Chuối - Kim Lũ tăng từ 17,8 đôi tàu/ngày đêm lên khoảng 26,6 đôi tàu/ngày đêm" – con số cho thấy dự án không chỉ là chỉnh tuyến, mà là một bước nhảy vọt về khả năng khai thác. Tổng trọng đoàn tàu có thể tăng thêm 300 – 400 tấn mỗi đoàn, tùy loại đầu máy.
Từ an toàn đến logistics: Hầm Khe Nét gỡ nút thắt vận tải Bắc - Nam
Trước khi có tuyến hầm, việc tổ chức chạy tàu qua đèo Khe Nét là một bài toán khó: tàu hàng trọng tải lớn phải bố trí thêm đầu máy phụ phía sau để hỗ trợ vượt dốc, sau đó dừng giữa khu gian để tách đầu máy, kéo dài thời gian hành trình và gia tăng chi phí vận hành. Hầm Khe Nét đường sắt xóa bỏ chuỗi thao tác bất tiện này, chuẩn hóa phương án khai thác, đồng thời giảm đáng kể rủi ro an toàn trên đoạn đèo hiểm trở. Với tuyến mới, thời gian chạy tàu khách giảm từ 18 xuống còn 12–14 phút, tàu hàng từ 25 xuống 15–18 phút. Điều này không chỉ mang lại trải nghiệm êm ái, an toàn hơn cho hành khách, mà còn trực tiếp cải thiện năng lực logistics đường sắt: thêm đôi tàu, thêm trọng tải, thêm lựa chọn vận chuyển hàng hóa đúng giờ cho doanh nghiệp. Khi tàu được chạy nhanh hơn, ổn định hơn, đường sắt Bắc - Nam mới có cơ hội cạnh tranh bình đẳng với đường bộ trên trục vận tải xương sống của cả nước.
Liên kết điểm nghẽn: Khe Nét và bài toán tổng thể của đường sắt Bắc - Nam
Điểm đáng nói là hầm Khe Nét không tồn tại đơn lẻ, mà nằm trong xu hướng xử lý các nút thắt hạ tầng trên toàn tuyến đường sắt Bắc - Nam. Cũng trên trục này, đoạn qua đèo Hải Vân được đánh giá là nút thắt lớn về năng lực thông qua, nơi tàu phải nhường nhau với tổng thời gian chờ lên tới gần 11 giờ mỗi ngày. Một dự án khác với tổng đầu tư 1.521 tỷ đồng đang được chuẩn bị để gia cố các hầm yếu, sửa ga và taluy, dự kiến triển khai giai đoạn 2027–2030 và hoàn tất quyết toán đến 2035. Nhìn tổng thể, việc "gỡ từng nút" như Khe Nét hay Hải Vân cho thấy ngành đường sắt đã thôi chấp nhận hình ảnh tuyến đường đẹp nhưng yếu về năng lực. Thay vào đó là tư duy coi đường sắt Bắc - Nam là trục logistics chiến lược, nơi mỗi điểm nghẽn được xử lý bằng giải pháp công trình mạnh – từ nắn thẳng cung đường, mở rộng hầm, đến cải tạo ga và gia cố taluy để thích ứng biến đổi khí hậu.
Vị thế mới của đường sắt Bắc - Nam trong cạnh tranh khu vực
Khi những dự án như công trình 2.000 tỷ đồng qua đèo Khe Nét đi vào khai thác, đường sắt Bắc - Nam không chỉ bớt "chậm" mà còn bớt "yếu" trong chuỗi cung ứng khu vực. Năng lực thông qua tăng, trọng tải đoàn tàu lớn hơn, thời gian hành trình rút ngắn mở đường cho những sản phẩm logistics đường sắt mới: tàu hàng theo lịch cố định, giải pháp kết nối đa phương thức từ ga hàng đến cảng biển, khu công nghiệp và trung tâm phân phối. Điều đáng kỳ vọng là sự dịch chuyển tư duy của doanh nghiệp: thay vì mặc định chọn đường bộ, họ có thêm lựa chọn logistics đường sắt với chi phí vận hành cạnh tranh và khả năng duy trì dòng hàng ổn định. Tuyến đường từng được ca ngợi là đẹp nhất thế giới nay có cơ hội được nhìn nhận như một trục vận tải hiện đại của khu vực. Khi hạ tầng được nâng cấp đồng bộ, đường sắt Bắc - Nam có thể trở thành mắt xích tin cậy trong mạng lưới vận tải Đông Nam Á, thay vì chỉ là tuyến tàu du lịch hữu tình.
