Thượng đỉnh Trump - Tập: Khoảnh khắc định hình lại quan hệ Mỹ - Trung
Thượng đỉnh Trump - Tập tại Nhà Trắng là cuộc gặp cấp cao giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, diễn ra trong bối cảnh hai nền kinh tế lớn nhất thế giới vừa trải qua một giai đoạn căng thẳng thương mại dữ dội, đồng thời đối mặt với các vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, đất hiếm và cạnh tranh chiến lược ngày càng sâu rộng. Đây không chỉ là một sự kiện ngoại giao Mỹ Trung, mà còn là cơ hội để hai bên thử đặt lại nền tảng cho cách hai cường quốc cùng chung sống trong kỷ nguyên mới. Điểm đáng chú ý đầu tiên là nghi thức tiếp đón phá lệ. Chủ tịch Tập Cận Bình tới Căn cứ Liên hợp Andrews gần Washington ngày 23/9 và được Tổng thống Donald Trump trực tiếp đón. Việc một tổng thống Mỹ ra tận căn cứ quân sự để đón lãnh đạo nước ngoài sau 11 năm cho thấy Nhà Trắng muốn gửi đi tín hiệu chính trị rõ ràng về tầm quan trọng của cuộc thượng đỉnh Trump Tập, vượt ra ngoài khuôn khổ một chuyến thăm xã giao đơn thuần.
Ngoại giao biểu tượng: Từ thảm đỏ Andrews đến hội đàm Nhà Trắng
Về mặt nghi thức, chuyến thăm này mang đậm tính biểu tượng của ngoại giao Mỹ Trung. Tại Căn cứ Liên hợp Andrews, không chỉ có hai nhà lãnh đạo mà còn có đội danh dự, quân nhạc, trẻ em Mỹ tặng hoa và 21 phát đại bác cùng màn chào mừng bằng máy bay quân sự dành cho nguyên thủ Trung Quốc. Đó là cách Washington khẳng định rằng, bất chấp cạnh tranh, Bắc Kinh vẫn là đối tác không thể bỏ qua. Ngày 24/9, hai nhà lãnh đạo sẽ hội đàm tại Nhà Trắng và dự quốc yến vào tối cùng ngày. Hội đàm Nhà Trắng luôn là không gian nơi sự lịch thiệp và lợi ích quốc gia va chạm. Ở đây, biểu tượng "thảm đỏ" phải nhường chỗ cho những thỏa thuận cụ thể: liệu hai bên có thể biến nghi thức chưa từng có ở Andrews thành nền tảng cho một mô hình chung sống ổn định, hay chỉ là lớp son ngoại giao trên những bất đồng khó hóa giải trong quan hệ Mỹ Trung?
Thương mại, thuế quan và đất hiếm: Kịch bản chiến tranh thương mại phiên bản mới
Trọng tâm của thượng đỉnh Trump Tập vẫn là kinh tế – thương mại. Trong chương trình nghị sự, các bên dự kiến thảo luận thương mại, thuế quan và đất hiếm, với mục tiêu vừa duy trì thỏa thuận đình chiến thương mại vừa tránh một vòng trả đũa mới. Trước đó, sau cuộc gặp tháng 10/2023, hai nước đã tạm dừng một số biện pháp áp thuế trả đũa trong bối cảnh mức thuế đối với một số mặt hàng từng vượt 100%. Nếu thỏa thuận đình chiến, dự kiến hết hiệu lực vào ngày 10/11, không được gia hạn hoặc nâng cấp, kịch bản căng thẳng quay lại là điều hoàn toàn có thể. Một câu nói mang tính định lượng cho thấy mức độ gắn kết lợi ích là: Trung Quốc đã cam kết mua 25 triệu tấn đậu tương Mỹ mỗi năm đến năm 2028 và hồi tháng 5 cam kết mua thêm 200 máy bay Boeing. Những con số này không chỉ là hợp đồng kinh tế, mà là “bảo hiểm” chính trị cho cả hai bên. Song cơ chế bảo hiểm ấy sẽ mong manh nếu tranh chấp đất hiếm – lĩnh vực Trung Quốc nắm ưu thế – không được xử lý khéo léo. Washington muốn nguồn cung ổn định, còn Bắc Kinh gây sức ép bằng việc thúc đẩy Mỹ trì hoãn các quy định hạn chế tiếp cận công nghệ tiên tiến và nới lỏng kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn, AI.
AI và an ninh: Từ đối tác tiềm năng đến rủi ro chiến lược
Điểm mới khiến cuộc gặp lần này khác các vòng đàm phán trước chính là AI. Trí tuệ nhân tạo không còn là câu chuyện công nghệ thuần túy, mà trở thành mặt trận an ninh và quyền lực. Các vấn đề về phát triển mô hình AI, tiêu chuẩn an toàn, rủi ro sử dụng AI trong quân sự và tấn công mạng đều nằm trong danh sách thảo luận. Tại cuộc gặp hồi tháng 5, hai nước đã nhất trí khởi động đối thoại cấp chính phủ về AI – tín hiệu rằng cả Washington lẫn Bắc Kinh hiểu nếu không đặt “hàng rào” sớm, AI có thể đẩy cạnh tranh chiến lược đến vùng nguy hiểm. Song song, hai bên được cho là xem xét mở rộng các kênh liên lạc quân sự và nối lại đàm phán kiểm soát vũ khí bị đình trệ từ năm 2024. Điều này cho thấy, trong chính tính toán quyền lực, vẫn có ý thức rằng xung đột là lựa chọn tồi tệ nhất. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington sẵn sàng thảo luận với Bắc Kinh về biện pháp giảm thiểu rủi ro AI đối với cả hai nước, từ đó biến một lĩnh vực tiềm ẩn xung đột thành chủ đề hợp tác bắt buộc.
“Đối tác, không đối thủ”: Lời nhắn của Tập Cận Bình và triển vọng sau thượng đỉnh
Trong phát biểu khi đến Mỹ, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh Trung Quốc và Mỹ là hai quốc gia, hai dân tộc vĩ đại, có lợi ích đan xen sâu sắc, nên “là đối tác thay vì đối thủ”. Ông cho rằng phục hưng dân tộc Trung Hoa và mục tiêu “đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại” có thể song hành và bổ trợ lẫn nhau, nếu hai bên chấp nhận mô hình quan hệ trong đó “hợp tác là dòng chính, cạnh tranh có chừng mực, bất đồng được kiểm soát và hướng tới hòa bình”. Đây là tầm nhìn mang tính lý tưởng, nhưng cũng là tiêu chuẩn để đánh giá thành công của thượng đỉnh Trump Tập. Trước thềm cuộc gặp, cuộc trao đổi giữa Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong tại New York được kỳ vọng tạo nền cho chương trình nghị sự của hai nhà lãnh đạo, từ thương mại, đất hiếm đến AI và các vấn đề kinh tế khác. Nếu sau Nhà Trắng, hai bên thực sự mở rộng kênh liên lạc quân sự, nối lại đàm phán kiểm soát vũ khí và gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại, thượng đỉnh này sẽ được nhớ như bước ngoặt tích cực trong quan hệ Mỹ Trung. Ngược lại, nếu các cam kết chỉ dừng ở tuyên bố, chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên sau 11 năm sẽ là cơ hội bỏ lỡ, cho thấy cả Washington lẫn Bắc Kinh vẫn chưa sẵn sàng biến khẩu hiệu “đối tác, không đối thủ” thành thực tế chính sách.
