Đàm phán Mỹ – Trung: cuộc thử lửa trước thượng đỉnh Trump – Tập
Đàm phán Mỹ – Trung về trí tuệ nhân tạo (AI), đất hiếm và thương mại là cuộc thương lượng cấp cao giữa hai nền kinh tế lớn nhằm vừa hạ nhiệt chiến tranh thương mại, vừa đặt ra khuôn khổ hợp tác cho những công nghệ và nguồn tài nguyên mang tính sống còn với chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điểm then chốt là: đây không phải một vòng tham vấn kỹ thuật thông thường, mà là phép thử chính trị cho hội nghị thượng đỉnh Trump – Tập sắp tới. Ngày 20/9 tại New York, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã trực tiếp đàm phán, cùng với Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer. Cuộc gặp diễn ra chỉ vài ngày trước khi Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đối mặt trên bàn thượng đỉnh ở Washington, nơi dự kiến bàn sâu về quan hệ kinh tế, thương mại giữa hai nước. Nói cách khác, mọi nhượng bộ hay cứng rắn ở New York đều là lời “dạo đầu” cho những thỏa thuận lớn hơn.
AI và thương mại: Từ cạnh tranh công nghệ đến nỗ lực thiết lập luật chơi chung
Trong ba chủ đề, AI và thương mại là tầng tranh chấp nhạy cảm nhất, bởi nó gắn trực tiếp với vị thế công nghệ và quyền lực kinh tế của cả hai nước. Mỹ và Trung Quốc hiện là hai lực lượng lớn thúc đẩy sự phát triển của các công cụ AI tiên tiến và quá trình ứng dụng chúng trên toàn cầu, khiến mọi thỏa thuận song phương về AI luôn có hàm ý chiến lược.
Theo các bên, cuộc đàm phán kéo dài 8 giờ đã đạt thỏa thuận thiết lập một diễn đàn đối thoại về AI và đưa vào hoạt động một cơ quan thương mại song phương để giữ ổn định quan hệ kinh tế. Đây là bước đi cho thấy cả Washington lẫn Bắc Kinh đều hiểu rằng tách rời hệ sinh thái AI là kịch bản tốn kém. "Thỏa thuận đình chiến Mỹ – Trung cũng giới hạn mức thuế mà hai bên áp lên hàng hóa của nhau trong nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump ở khoảng 20%" – con số này cho thấy họ sẵn sàng dùng trần thuế quan làm “van an toàn” để tránh leo thang chiến tranh thương mại toàn diện.
Đất hiếm Trung Quốc: con bài chiến lược trong chiến tranh thương mại mới
Trong bối cảnh chiến tranh thương mại kéo dài, đất hiếm Trung Quốc nổi lên như một “đòn bẩy” mà Bắc Kinh không muốn buông, còn Washington không thể làm ngơ. Đất hiếm là đầu vào thiết yếu cho sản xuất thiết bị công nghệ, từ nam châm công nghiệp đến linh kiện điện tử. Việc ai kiểm soát dòng chảy khoáng sản này sẽ có tiếng nói trong chuỗi cung ứng AI, xe điện và quốc phòng.
Hai bên dự kiến bàn sâu về cải thiện nguồn cung nam châm đất hiếm và các khoáng sản quan trọng do Trung Quốc sản xuất, sau khi Bắc Kinh siết chặt xuất khẩu trong năm trước giữa lúc căng thẳng thuế quan leo thang. Theo thỏa thuận đình chiến hiện tại, Trung Quốc cam kết khôi phục nguồn cung khoáng sản cho Mỹ và thị trường toàn cầu, nhưng phía Mỹ đánh giá việc thực hiện "chưa đạt yêu cầu". Thực tế này cho thấy đất hiếm đang bị dùng như công cụ mặc cả, và bất kỳ cam kết mới nào ở New York sẽ là thước đo mức độ nghiêm túc của Bắc Kinh trong việc giảm vũ khí hóa thương mại tài nguyên.
Ý nghĩa chính trị: Đàm phán mang tính xây dựng hay tạm ngừng bắn chiến lược?
Phái đoàn hai nước mô tả cuộc đàm phán là thẳng thắn, sâu sắc và mang tính xây dựng, diễn ra trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, chung sống hòa bình và hợp tác cùng có lợi. Ngôn ngữ ngoại giao nghe rất đẹp, nhưng điều đáng chú ý là hai bên đã cụ thể hóa một loạt ý tưởng thành cơ chế: Hội đồng Thương mại song phương, diễn đàn AI và danh mục hàng hóa "không nhạy cảm" để tối ưu hóa thương mại.
Theo tuyên bố của phía Mỹ, họ sẽ giám sát chặt việc thực hiện cam kết, mở rộng thương mại đối với các mặt hàng ít nhạy cảm, đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận thị trường cho nông dân, nhà sản xuất và người lao động Mỹ. Nói cách khác, Washington muốn dùng khuôn khổ mới để khóa chặt Bắc Kinh vào các cam kết có thể đo lường, thay vì các tuyên bố chung mơ hồ. Đây không phải sự “hòa giải” thuần túy, mà là một tạm ngừng bắn chiến lược: hai bên giữ cửa đối thoại mở, đồng thời chuẩn bị công cụ để răn đe nếu đối phương phá vỡ thỏa thuận.
Chuẩn bị cho thượng đỉnh: Đột phá hay chỉ là dọn đường?
Cuộc đàm phán ngày 20/9, có thể kéo dài sang 21/9 ở cấp chuyên viên, được xem là cơ hội để hai bên tìm kiếm các lĩnh vực có thể đạt đồng thuận trước cuộc gặp Trump – Tập. Hội nghị thượng đỉnh này sẽ bàn nhiều chủ đề, từ quan hệ kinh tế, thương mại cho tới khả năng gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại, vốn sẽ hết hạn vào ngày 10/11. Nếu không được gia hạn hoặc nâng cấp, nền tảng thuế quan hiện giới hạn khoảng 20% sẽ mất hiệu lực, mở đường cho một vòng leo thang mới.
Các bên đồng thời bàn về nỗ lực ngăn hóa chất tiền chất fentanyl tuồn vào Mỹ và những cuộc điều tra thuế quan mới mà Washington chuẩn bị nhằm đối phó dư thừa công suất công nghiệp ở Trung Quốc. Tất cả cho thấy thượng đỉnh sắp tới khó thể biến thành một “thỏa ước lớn”, mà nhiều khả năng là gói nhượng bộ vừa đủ để giữ mặt trận thương mại trong tầm kiểm soát. Đột phá lớn, nếu có, sẽ nằm ở việc hai bên có dám khóa chặt các hàng rào bảo vệ đối với AI – vấn đề mà ông Bessent nhiều lần kêu gọi thiết lập chung – hay tiếp tục trì hoãn vì lo sợ mất lợi thế.
