Trợ lý pháp lý AI: từ phổ biến pháp luật đến bảo vệ quyền lợi
Trợ lý pháp lý AI quốc gia là hệ thống pháp lý số dựa trên trí tuệ nhân tạo, cho phép mọi công dân tra cứu pháp luật, hỏi đáp trực tuyến, nhận cảnh báo rủi ro pháp lý và được hướng dẫn thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình thông qua một nền tảng số thống nhất, miễn phí, hoạt động liên tục, được Nhà nước đầu tư và bảo đảm tính chính thống của dữ liệu pháp luật. Điểm cốt lõi trong đề xuất của TSKH Nghiêm Vũ Khải là dịch chuyển tư duy từ “Nhà nước phổ biến” sang “công dân có quyền được hỗ trợ pháp lý”. Điều này đặt người dân vào vị trí trung tâm của hệ thống pháp lý số, không chỉ nghe phổ biến mà chủ động tra cứu pháp luật, phòng chống lừa đảo và tự bảo vệ quyền lợi người dân. Trong bối cảnh kinh tế số, xã hội số và công dân số đang hình thành, phổ biến pháp luật nếu chỉ dừng ở việc truyền đạt quy định thì đã lỗi thời. Cần một trợ lý pháp lý AI quốc gia để pháp luật thực sự trở thành công cụ sống trong tay người dân, chứ không phải bộ sách dày trên kệ của cơ quan nhà nước.
Vì sao cần trợ lý pháp lý AI ngay lúc này?
Đề xuất xây dựng trợ lý pháp lý AI quốc gia không phải ý tưởng xa xỉ, mà là phản ứng cần thiết trước làn sóng rủi ro pháp lý mới. Hằng ngày người dân đang đối mặt với lừa đảo xuyên biên giới, giả mạo cơ quan nhà nước, hợp đồng điện tử, đầu tư tài chính rủi ro cao, tiền mã hóa, deepfake, đánh cắp dữ liệu cá nhân… Trong rất nhiều trường hợp, họ không cố ý vi phạm pháp luật, mà đơn giản là không tiếp cận kịp thời nguồn tư vấn pháp luật chính thống. Nếu tiếp cận pháp luật vẫn phụ thuộc vào giấy tờ, giờ hành chính và đội ngũ tư vấn mỏng, Nhà nước pháp quyền sẽ bị chậm nhịp so với tốc độ của tội phạm công nghệ cao. Trợ lý pháp lý AI giúp chuyển chuỗi “Biết pháp luật → Hiểu pháp luật → Vận dụng pháp luật → Được hỗ trợ thực hiện pháp luật → Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp” thành trải nghiệm số hàng ngày của mỗi người dân. Không có công cụ số thông minh, khẩu hiệu “thượng tôn Hiến pháp và pháp luật” rất dễ bị mắc kẹt trong văn bản và khẩu hiệu.
AI trong hệ thống pháp lý số: làm được gì và không được làm gì
Thực tế quốc tế cho thấy AI đã và đang mở rộng vai trò trong hoạt động tư pháp: từ tra cứu pháp luật, phân tích hồ sơ, xử lý chứng cứ đến dự báo rủi ro. Tại Việt Nam, Trợ lý ảo Tòa án đã hỗ trợ hơn 11.000 thẩm phán và thư ký với hơn 3 triệu lượt truy cập, dựa trên cơ sở tri thức gồm hơn 160.000 văn bản pháp luật, 63 án lệ và hơn 1 triệu bản án. Đây là bằng chứng sống động rằng hệ thống pháp lý số không còn là khái niệm lý thuyết, mà là nền tảng đã bước qua giai đoạn thử nghiệm. Nhưng xét xử không chỉ là bài toán xử lý dữ liệu; đó là lĩnh vực gắn với công bằng, trách nhiệm và đạo đức của con người. Các hệ thống tiên tiến đều chọn ranh giới rõ: AI được phép hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp, phân tích, cảnh báo và gợi ý, nhưng quyền đánh giá chứng cứ, lựa chọn lập luận, quyết định quyền và nghĩa vụ của các bên phải thuộc về thẩm phán và cơ quan tư pháp. Một trợ lý pháp lý AI quốc gia nếu không được thiết kế với ranh giới này sẽ biến sự tiện lợi thành nguy cơ xói mòn trách nhiệm con người.
Thiết kế trợ lý pháp lý AI để thực sự bảo vệ người dân
Muốn trợ lý pháp lý AI trở thành tấm khiên phòng chống lừa đảo và công cụ bảo vệ quyền lợi người dân, thiết kế chính sách phải bắt đầu từ quyền của công dân, không phải từ tiện lợi cho bộ máy. TSKH Nghiêm Vũ Khải đề xuất bổ sung chính sách Nhà nước ưu tiên xây dựng hạ tầng số cho phổ biến, giáo dục pháp luật và xây dựng hệ thống trợ lý pháp lý số quốc gia trên nền tảng AI. Công dân phải được tiếp cận miễn phí cơ sở dữ liệu pháp luật chính thức, dùng nền tảng số và AI để tra cứu pháp luật, hỏi đáp, nhận cảnh báo và được hướng dẫn thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Đồng thời, cơ quan quản lý phải thường xuyên cập nhật cảnh báo pháp lý về các hành vi vi phạm mới, thủ đoạn lừa đảo công nghệ cao và tích hợp chúng vào hệ thống. Người dân không chỉ cần biết quy định pháp luật là gì, mà phải được cảnh báo trước về nguy cơ có thể gặp phải. Nếu trợ lý pháp lý AI chỉ dừng ở tra cứu văn bản, nó sẽ trở thành từ điển điện tử sang trọng, nhưng vô dụng trong cuộc chiến bảo vệ người yếu thế trước lừa đảo tinh vi.
Kết luận: chọn tương lai pháp lý có người dân ở trung tâm
Câu hỏi thực sự không còn là “có nên dùng AI trong pháp luật hay không”, mà là “chúng ta dùng AI để làm gì và đặt ai vào trung tâm”. Với đề xuất trợ lý pháp lý AI quốc gia, lựa chọn đúng đắn là đặt người dân làm chủ hệ thống pháp lý số, biến pháp luật thành công cụ sống trong tay họ, đồng thời giữ nguyên yêu cầu xét xử phải do con người chịu trách nhiệm. Nếu Nhà nước coi trợ lý pháp lý AI là hạ tầng thiết yếu như điện, nước và Internet pháp lý, quyền tiếp cận pháp luật sẽ không còn là đặc quyền của người có tiền, thời gian và quan hệ. Nó trở thành quyền nền tảng của mọi công dân số. Ngược lại, nếu chúng ta trì hoãn, chấp nhận để pháp luật lạc nhịp với công nghệ và tội phạm, thì mỗi vụ lừa đảo thành công là một lần hệ thống bỏ rơi người dân. Trợ lý pháp lý AI quốc gia vì vậy không chỉ là dự án công nghệ, mà là lựa chọn chính trị về kiểu Nhà nước pháp quyền mà chúng ta muốn xây dựng.
