Từ môn học cơ bản đến năng lực chiến lược quốc gia
Toán học trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay không còn là môn học trừu tượng trên giảng đường, mà là năng lực nền tảng định hình các công nghệ chiến lược, từ trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu đến mô hình hóa đô thị và khí hậu, gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh và tự chủ công nghệ của một quốc gia. Tại buổi làm việc ngày 13/9 với Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định toán học phải trở thành năng lực nền tảng cho các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu khoa học, số hóa, đô thị, mô hình khí hậu. Đây không chỉ là một phát biểu mang tính khích lệ giới nghiên cứu toán học, mà là tín hiệu chính sách: toán học công nghệ chiến lược sẽ là trục huyết mạch trong mọi chương trình trí tuệ nhân tạo nền tảng và chuyển đổi số Việt Nam thời gian tới.
15 năm Viện Toán: hoàn thành sứ mệnh khởi động, cần bước nhảy mới
Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán được chính Bộ trưởng đánh giá là đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh ban đầu sau 15 năm (2010-2025), là thúc đẩy phong trào học toán và nghiên cứu toán học tại Việt Nam. Giai đoạn 2011-2025, Viện tập trung vào nghiên cứu toán học, đào tạo nhân lực trình độ cao, kết nối các trường đại học, viện nghiên cứu và nhóm nghiên cứu trong nước, quốc tế. Mô hình trường hè, hội thảo, chương trình nghiên cứu đã tạo nên một cộng đồng toán học nội địa gắn với mạng lưới toàn cầu. Nhưng nếu nhìn từ yêu cầu trí tuệ nhân tạo nền tảng và chuyển đổi số Việt Nam, vai trò này mới chỉ là bước khởi động. Hệ sinh thái nghiên cứu toán học đã hình thành, song chưa đủ để Việt Nam dẫn dắt các mảng toán học ứng dụng gắn với AI, dữ liệu lớn, mô phỏng khí hậu hay quy hoạch đô thị thông minh. Chính vì thế, thời điểm kết thúc chu kỳ 15 năm lại là lúc Viện phải được đặt vào một quỹ đạo nhiệm vụ chiến lược mới.
Ba kỳ vọng của Bộ trưởng: bản đồ mới cho toán học công nghệ chiến lược
Chiến lược 2026-2035, tầm nhìn 2045 đặt lên vai Viện Toán ba kỳ vọng rõ ràng. Thứ nhất, trở thành trung tâm nghiên cứu cơ bản xuất sắc, với yêu cầu hình thành một số nhóm nghiên cứu thực sự mạnh trong 5-10 năm tới, đủ để khi quốc tế nhắc đến một lĩnh vực thì nghĩ tới Việt Nam, và khi nhắc Việt Nam phải nhắc đến Viện Toán. Thứ hai, Viện phải là trung tâm cung cấp và sử dụng nhân tài khoa học và công nghệ, nghĩa là đứng ở vị trí nút giao giữa đào tạo tinh hoa và nhu cầu trí tuệ nhân tạo nền tảng trong các ngành. Thứ ba, theo tinh thần Nghị quyết 57, toán học phải trở thành năng lực nền tảng cho các công nghệ chiến lược như AI, dữ liệu khoa học, số hóa, đô thị, mô hình khí hậu. Nói cách khác, nghiên cứu toán học không thể chỉ dừng ở công bố hàn lâm, mà phải được tổ chức lại quanh những bài toán quốc gia cụ thể: mô hình khí hậu phục vụ quy hoạch, thuật toán tối ưu cho giao thông đô thị, cấu trúc dữ liệu cho hạ tầng số.
Thay đổi cơ chế đánh giá: điều kiện để toán học gắn với thực tiễn
Điểm đáng chú ý trong phát biểu của Bộ trưởng là yêu cầu điều chỉnh cơ chế đánh giá nhà khoa học theo đặc thù từng ngành, không thể áp dụng một bộ tiêu chí giống nhau cho mọi lĩnh vực. Với nghiên cứu toán học, nếu chỉ đếm số bài báo mà bỏ qua tác động, hiệu quả và đóng góp thực tế của công trình, thì khó khuyến khích các nhà toán học bước vào những bài toán phức tạp của trí tuệ nhân tạo nền tảng hay chuyển đổi số Việt Nam. Bộ Khoa học và Công nghệ cam kết phối hợp với Viện xây dựng tiêu chí phù hợp với nghiên cứu toán học. Đây là điều kiện thể chế quan trọng: khi bài toán thực tiễn – từ mô hình khí hậu đến tối ưu hóa hạ tầng đô thị – được ghi nhận trong đánh giá khoa học, giới toán học sẽ có động lực rời khỏi “vùng an toàn” thuần lý thuyết để tham gia sâu hơn vào toán học công nghệ chiến lược, đồng thời thu hút nhà khoa học quốc tế tham gia nhiệm vụ tại Việt Nam bằng các hình thức linh hoạt.
Đầu tư cho toán học là đầu tư cho năng lực tự chủ công nghệ
Khi Bộ trưởng nhấn mạnh rằng đầu tư cho Viện Toán không chỉ là đầu tư cho một viện nghiên cứu, mà là đầu tư cho nhân tài, cho hạ tầng tri thức và năng lực tự chủ khoa học, công nghệ của Việt Nam, ông đã nói thẳng điều mà nhiều chính sách công nghệ thường né tránh: không có nền tảng toán học, mọi chiến lược AI hay chuyển đổi số chỉ là câu chuyện nhập khẩu giải pháp. Trí tuệ nhân tạo nền tảng đòi hỏi thuật toán, kiến trúc mô hình, phương pháp tối ưu – toàn bộ đều xuất phát từ tư duy và nghiên cứu toán học. Mô hình khí hậu chính xác cần các hệ phương trình, kỹ thuật tính toán số, lý thuyết xác suất; đô thị thông minh cần tối ưu mạng lưới, phân tích dữ liệu thời gian thực. Nếu toán học không trở thành năng lực nền tảng, Việt Nam sẽ phụ thuộc dài hạn vào công nghệ bên ngoài. Ngược lại, đặt nghiên cứu toán học vào trung tâm chiến lược, với Viện Toán là hạt nhân dẫn dắt, là con đường khả dĩ để xây dựng năng lực tự chủ công nghệ thay vì chỉ đi sau trong kỷ nguyên số.
