Quy hoạch 100 năm TP.HCM: Từ đô thị sông nước đến trung tâm kinh tế biển xanh

Quy hoạch 100 năm: Định nghĩa một đô thị biển mới cho TP.HCM

Quy hoạch TP.HCM 100 năm là tầm nhìn dài hạn biến thành phố từ đô thị bên sông thành trung tâm kinh tế biển xanh, trong đó sông nước, không gian biển, hệ sinh thái tự nhiên và khả năng thích ứng biến đổi khí hậu được coi là hạ tầng cốt lõi định hình cấu trúc đô thị, mô hình tăng trưởng và chất lượng sống của nhiều thế hệ cư dân tương lai. Điểm đáng nói là thành phố không còn xem sông Sài Gòn, Cần Giờ hay Biển Đông như phông nền cảnh quan, mà như trục chiến lược để tái cấu trúc không gian và động lực kinh tế. Quy hoạch mới hình dung một hành lang phát triển từ phía Bắc, qua lõi đô thị hiện hữu, xuống Cần Giờ và mở ra biển, gắn kết sân bay Tân Sơn Nhất, Long Thành, các cụm cảng Cát Lái – Thị Vải, Cần Giờ trong một mạng lưới thống nhất. Triết lý ở đây rõ ràng mang tính phản biện: thay vì tiếp tục mở đô thị theo đất liền, TP.HCM chọn bước ngoặt khó hơn nhưng đúng hơn, là quy hoạch dựa vào nước, biển và hệ sinh thái, chấp nhận giới hạn tự nhiên để đổi lấy một đô thị biển bền vững.

Từ đô thị hóa mặt đất sang kinh tế biển xanh và cảng logistics xanh

Tầm nhìn quy hoạch TP.HCM 100 năm gắn chặt với chuyển dịch từ khai thác biển truyền thống sang kinh tế biển xanh, tức sử dụng bền vững tài nguyên đại dương cho tăng trưởng kinh tế, việc làm và bảo vệ hệ sinh thái. Đây không phải khẩu hiệu, mà là yêu cầu tái cấu trúc toàn diện động lực tăng trưởng, khi hệ sinh thái cảng biển – logistics, năng lượng tái tạo, du lịch biển và đô thị biển được đặt cạnh nhau với bảo tồn sinh thái và công nghệ xanh. Theo các nhà nghiên cứu, kinh tế biển xanh của TP.HCM phải dựa trên ba trụ cột: phát triển kinh tế, công bằng xã hội và môi trường bền vững, trong đó vận tải biển và cảng logistics xanh là nền tảng kết nối chuỗi giá trị toàn cầu. Hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải, Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ cùng sân bay Long Thành được định hướng trở thành trục giao thương đa phương thức, nhưng với điều kiện then chốt: cảng phải là "cảng xanh, cảng thông minh", điện hóa thiết bị, dùng năng lượng tái tạo, phát triển nhiên liệu xanh và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong điều phối. Nghị quyết 09-NQ/TW ngày 19/5/2026 đã đặt TP.HCM vào vai trò trung tâm kinh tế biển quốc gia đến năm 2075, tạo khung thể chế để thành phố biến lợi thế không gian biển thành năng lực cạnh tranh thực sự, thay vì tiếp tục là cửa ngõ nhưng chưa phải đầu tàu.

Nước, hệ sinh thái và bài toán thích ứng biến đổi khí hậu

Điểm thuyết phục nhất của quy hoạch TP.HCM 100 năm là đặt thích ứng biến đổi khí hậu vào trung tâm, chứ không xem đó là biến số phụ. Trong bối cảnh nước biển dâng đi cùng lún đất, mức nước tương đối mà đô thị phải đối mặt sẽ tăng, đe dọa hiệu quả dài hạn của mọi hệ thống hạ tầng nếu quy hoạch vẫn thiên về "đê, kè, bê tông". Ba nguyên tắc được các chuyên gia đề xuất cho tầm nhìn 2125 là: xây dựng bộ nguyên tắc nền chung; kiểm soát lún (kể cả khai thác nước ngầm) và phát triển các giải pháp đô thị bọt biển; triển khai từng giai đoạn, đo đạc, đánh giá rồi mới mở rộng. "Tầm nhìn đến năm 2125 được đặt vào mục tiêu duy trì một TP.HCM đáng sống, có sức cạnh tranh kinh tế, kết nối với biển, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn được những hệ sinh thái quan trọng cho các thế hệ tương lai". Điều đó đồng nghĩa thành phố phải dũng cảm đảo chiều cách tiếp cận: không đô thị hóa mặt biển bằng mọi giá, không cứng hóa toàn bộ đới bờ, mà giữ ranh giới tự nhiên, không gian trữ nước và khả năng tự làm sạch, điều hòa vi khí hậu của rừng ngập mặn Cần Giờ, hệ thống sông, kênh.

Kết nối hạ tầng, FTZ biển và tác động đến đời sống đô thị

Mặt trái của cấu trúc siêu vùng đô thị – công nghiệp – logistics là nguy cơ quá tải hạ tầng và gia tăng bất bình đẳng nếu không thiết kế khôn ngoan. Quy mô dân số lớn, áp lực giao thông và sự phân mảnh của các quy hoạch trước sáp nhập có thể làm giảm hiệu quả kết nối giữa trung tâm sản xuất và hệ thống cảng, khiến kinh tế biển xanh bị chậm nhịp và người dân phải trả giá bằng tắc đường, ô nhiễm, tiếng ồn. Nghiên cứu đề xuất hình thành khu thương mại tự do (FTZ) tại Cần Giờ khoảng 1.000–2.000 ha, kết nối với FTZ Cái Mép Hạ khoảng 3.800 ha, tạo trục logistics và sản xuất hiện đại. Nhưng để FTZ không trở thành "ốc đảo giàu có" giữa vùng dân cư chịu áp lực, quy hoạch phải đi cùng các giải pháp xã hội. Một ví dụ là phương án "tịnh tiến mặt phố và tái thiết ô phố xanh": thay vì giải tỏa trắng, ranh đất nhóm hộ mặt tiền được điều chỉnh vào trong, hộ trong hẻm được tái định cư hoặc tái phân lô tại chỗ, giảm xung đột, giữ cộng đồng và tăng diện tích xanh. Nếu làm tốt, người dân sẽ được hưởng lợi không chỉ ở việc làm mới từ cảng logistics xanh, du lịch sinh thái, mà còn ở chất lượng không gian sống: ít ngập hơn, nhiều mảng xanh hơn, giao thông hợp lý hơn.

Từ ứng phó sang cộng sinh với biển: Cơ hội và trách nhiệm

Triết lý mới của quy hoạch TP.HCM 100 năm là chuyển từ tư duy "ứng phó, chế ngự thiên nhiên" sang "cộng sinh với biển". Đây không chỉ là thay đổi ngôn từ; nó là lời thừa nhận rằng đô thị muốn bền vững phải quay về tôn trọng giới hạn sinh thái, chấp nhận biển, sông, rừng ngập mặn như đối tác cùng phát triển. Đặt mục tiêu trở thành đô thị biển bền vững, trung tâm kinh tế biển quốc gia nghĩa là thành phố tự buộc mình vào chuẩn mực cao hơn về môi trường, công nghệ và công bằng xã hội. Nếu cảng và du lịch biển tiếp tục phát triển theo mô hình khai thác đại trà, TP.HCM sẽ mất đi lợi thế dài hạn; ngược lại, nếu chuyển sang du lịch sinh thái, du lịch có trách nhiệm với sản phẩm giàu hàm lượng tri thức, thành phố có thể vừa tăng sức cạnh tranh, vừa nuôi dưỡng sức chống chịu sinh thái. Quy hoạch TP.HCM 100 năm, xét cho cùng, là bài kiểm tra năng lực quản trị tương lai: dám từ bỏ thói quen mở rộng đô thị theo chiều ngang, lựa chọn kinh tế biển xanh, cảng logistics xanh và thích ứng biến đổi khí hậu như nền tảng. Nếu thành phố đi đến cùng triết lý này, TP.HCM không chỉ là cửa ngõ kinh tế, mà còn là hình mẫu đô thị biển cộng sinh với thiên nhiên ở khu vực.