Quy hoạch TP.HCM 100 năm: chuyển mô hình tăng trưởng, không còn “mở rộng ngang bằng mọi giá”
Quy hoạch TP.HCM 100 năm là tầm nhìn phát triển dài hạn đặt mục tiêu đưa thành phố trở thành siêu đô thị biển sinh thái và bền vững, chuyển mô hình tăng trưởng từ mở rộng không gian đô thị theo chiều ngang sang phát triển dựa trên kinh tế biển xanh, logistics, đô thị đa cực và các giải pháp dựa vào thiên nhiên để nâng cao sức chống chịu trước biến đổi khí hậu và bảo đảm chất lượng sống cho người dân.
Điểm then chốt của quy hoạch TP.HCM 100 năm là dám đoạn tuyệt tư duy “đô thị phình to” dựa trên san lấp và trải bê tông, để thay bằng cách phát triển tôn trọng ranh giới tự nhiên và hệ sinh thái. Thành phố đang lập quy hoạch tổng thể với mục tiêu không chỉ giải bài toán giao thông, ngập nước, nhà ổ chuột, mà còn định vị mình như một siêu đô thị có sức cạnh tranh khu vực. Triết lý 1 + 2 > 3 – khi ba khu vực hợp nhất tạo thành một cấu trúc mới với 3 trục động lực và 10 vùng phát triển – cho thấy thành phố không chấp nhận ghép nối cơ học, mà hướng tới một tổng thể tạo giá trị vượt trội.
Kinh tế biển xanh và cảng biển logistics: xương sống mới của siêu vùng đô thị – công nghiệp
Nếu trước đây TP.HCM tiếp cận biển chủ yếu theo góc nhìn khai thác tài nguyên, thì nay kinh tế biển xanh được đặt vào trung tâm cấu trúc quy hoạch dài hạn, gắn tăng trưởng với bảo vệ hệ sinh thái và công bằng xã hội. Nghiên cứu về quy hoạch TP.HCM dưới góc độ kinh tế biển xanh khẳng định: sử dụng bền vững tài nguyên đại dương phải song hành với bảo vệ sức khỏe biển, chứ không phải đánh đổi môi trường lấy GDP. Cách tiếp cận này đặt TP.HCM vào dòng chảy quốc tế, nơi tư duy biển xanh đã thay thế mô hình khai thác cạn kiệt trong hơn một thập kỷ qua.
Trên thực địa, quy hoạch hướng tới hình thành một siêu vùng đô thị – công nghiệp – logistics, kết nối cảng biển, sân bay, trung tâm sản xuất, thương mại, tài chính và đổi mới sáng tạo. Hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải và Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được xem là nền tảng cho chuỗi cảng biển logistics hàng hải, định hướng phát triển theo mô hình cảng xanh, cảng thông minh kết hợp kho bãi xanh, đường sắt chuyên dụng và vận tải đa phương thức để giảm phụ thuộc đường bộ. Một đề xuất đáng chú ý là hình thành khu thương mại tự do tại Cần Giờ quy mô khoảng 1.000–2.000 ha, kết nối với FTZ Cái Mép Hạ khoảng 3.800 ha, tạo cú hích thể chế cho kinh tế biển xanh.
Phát triển đô thị bền vững dựa vào thiên nhiên: từ “chế ngự” sang “cộng sinh với biển”
Lựa chọn khó nhất trong quy hoạch TP.HCM 100 năm là kiềm chế cám dỗ mở rộng đô thị hướng biển bằng mọi giá. Nghiên cứu đã đặt rõ yêu cầu: không được phá vỡ ranh giới tự nhiên và phải tôn trọng khả năng vận hành của hệ sinh thái biển – ven biển. Triết lý quy hoạch không gian biển chuyển từ “ứng phó, chế ngự thiên nhiên” sang “cộng sinh với biển”, nghĩa là chấp nhận giới hạn tự nhiên như một điều kiện thiết kế đô thị, thay vì coi thiên nhiên là trở lực phải san phẳng.
Điểm đáng giá là các giải pháp dựa vào thiên nhiên (nature-based solutions) không bị xem như “phụ trang xanh”, mà trở thành cấu phần hạ tầng cứng của phát triển đô thị bền vững. Với bài toán ngập và biến đổi khí hậu, nghiên cứu đề xuất mô hình đô thị bọt biển với mạng lưới đất ngập nước kiến tạo, hồ điều hòa, thực vật thủy sinh, vỉa hè thấm nước và điểm thu nước mưa được tích hợp ngay trong cấu trúc giao thông. Một trích dẫn tiêu biểu là: “Không gian giao thông sau mở rộng được đề xuất kết hợp với vỉa hè thấm nước, điểm thu nước mưa và các không gian xanh quy mô nhỏ, qua đó đồng thời xử lí yêu cầu về hạ tầng, sinh kế và cảnh quan”.
Từ du lịch sinh thái đến tái thiết không gian sống: người dân được hưởng gì?
Khi kinh tế biển xanh trở thành khung phát triển, du lịch không thể tiếp tục đi theo lối mòn đại trà tiêu thụ bờ biển bằng resort kín cửa. Quy hoạch định hướng chuyển trọng tâm sang du lịch sinh thái, du lịch có trách nhiệm và sản phẩm hàm lượng tri thức cao, tận dụng hệ sinh thái rừng ngập mặn Cần Giờ, biển Côn Đảo và các giá trị văn hóa biển như nền tảng phát triển gắn với bảo tồn. Nếu làm đúng, du lịch sinh thái sẽ buộc các nhà đầu tư tính toán giá trị dài hạn của thiên nhiên, thay vì tối đa hóa số phòng trong vài mùa cao điểm.
Ở nội đô, người dân sẽ cảm nhận quy hoạch không còn là bản vẽ trừu tượng. Giải pháp “tịnh tiến mặt phố và tái thiết ô phố xanh” đề xuất điều chỉnh ranh đất nhóm hộ mặt tiền vào phía trong thay vì giải tỏa trắng, còn hộ trong hẻm được ưu tiên tái định cư hoặc tái phân lô tại chỗ. Thành phố cũng có chủ trương di dời hàng chục nghìn căn nhà trên và ven kênh rạch, kết hợp mở rộng đường, tổ chức lại giao thông và metro để tạo nên hình ảnh “chăm lo đời sống người dân, tổ chức lại môi trường sống và tạo ra không gian sinh hoạt cộng đồng”.
Cửa sổ cơ hội cho một mô hình đô thị biển Đông Nam Á mang dấu ấn TP.HCM
Quy hoạch TP.HCM 100 năm diễn ra đúng thời điểm thế giới dịch chuyển sang tư duy kinh tế biển xanh và đô thị chống chịu khí hậu. Với Nghị quyết 09-NQ/TW làm khung thể chế cho tầm nhìn đến năm 2075, thành phố có cơ hội hiếm có để biến những ý tưởng về cảng biển logistics xanh, du lịch sinh thái, đô thị bọt biển hay sông Sài Gòn – Đồng Nai như trục văn hóa – sinh thái thành chiến lược dài hơi, thay vì những dự án đơn lẻ dễ “đứt gánh giữa đường”.
Tuy vậy, bản quy hoạch chỉ đáng giá bằng mức độ thực thi. Thành phố sẽ phải giải quyết đồng thời ba bài toán: thu hút nguồn lực tư nhân vào kinh tế biển xanh và hạ tầng số giám sát tài nguyên – môi trường; bảo đảm cơ chế điều phối liên vùng thực chất; và xây dựng lộ trình đầu tư ưu tiên đủ rõ ràng để không sa vào dàn trải. Nếu làm được, TP.HCM sẽ không chỉ trở thành trung tâm kinh tế biển quốc gia với hàng hải, logistics, năng lượng tái tạo, du lịch và đô thị biển, mà còn có cơ sở để đề xuất một chuẩn mực mới về phát triển đô thị bền vững cho toàn vùng Đông Nam Á ven biển – nơi đang chịu sức ép đô thị hóa và biến đổi khí hậu giống nhau hơn là khác nhau.
