Tầm nhìn 100 năm: Đặt nước và khí hậu lên trước tăng trưởng kiểu cũ
Quy hoạch 100 năm TP.HCM là chiến lược đô thị dài hạn coi sông nước, biển, hệ sinh thái và khả năng thích ứng biến đổi khí hậu là trung tâm định hình không gian phát triển, thay vì tiếp tục mô hình mở rộng đô thị trên đất liền và tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên, qua đó hướng thành phố trở thành đô thị biển xanh, sinh thái và bền vững. Đây không chỉ là bản vẽ kỹ thuật mà là cuộc “tái bản” tư duy phát triển: lớn lên cùng nước, chứ không chống lại nước; giàu lên từ kinh tế biển xanh, chứ không bằng khai thác biển kiểu cũ. Trong bối cảnh Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số dài hạn và đưa Việt Nam trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, TP.HCM buộc phải thoát khỏi quỹ đạo đô thị sông nước manh mún để trở thành cực tăng trưởng biển mang tầm vùng và toàn cầu.
“Song kiếm” thể chế – quy hoạch: Siêu cơ hội tăng trưởng xanh
Điểm mấu chốt không nằm ở bản quy hoạch đẹp trên giấy, mà ở cấu trúc thể chế đi cùng nó. Việc Quốc hội thông qua Luật Phát triển đô thị và TP.HCM đang hoàn tất quy hoạch tổng thể với tầm nhìn 100 năm tạo ra một “song kiếm hợp bích” giữa không gian phát triển và cơ chế thực thi. Như PGS.TS Trần Đình Thiên nhận xét, quy hoạch mở rộng, định hình không gian mới cho thành phố, trong khi Luật Phát triển đô thị trao quyền và tạo cơ chế để hiện thực hóa không gian đó; hai yếu tố này “không phải là một phép cộng, mà là sự nhân bội sức mạnh cho tăng trưởng, mở ra siêu cơ hội cho tương lai TP.HCM”. Vấn đề là thành phố có dám dùng ưu tiên thể chế này như nghĩa vụ quốc gia – dẫn dắt chuyển đổi mô hình kinh tế biển xanh, chứ không chỉ để giải bài toán tăng trưởng cục bộ.
Từ thành phố bên sông đến đô thị biển xanh: Kinh tế biển là trục mới
Quy hoạch 100 năm TP.HCM đặt nước lên vị trí tổ chức lại toàn bộ không gian đô thị: sông Sài Gòn trở thành trục phát triển chiến lược chứ không chỉ là cảnh quan hay giao thông, có thể giữ vai trò trục kinh tế, logistics, đổi mới sáng tạo và kết nối vùng Đông Nam Bộ. Tầm nhìn không dừng ở “thành phố bên sông” mà kéo dài theo hành lang từ phía Bắc, xuyên lõi đô thị, qua Cần Giờ và mở ra Biển Đông, kết nối sân bay Tân Sơn Nhất, Long Thành, cụm cảng Cát Lái – Thị Vải và cảng Cần Giờ trong một mạng lưới thống nhất. Trên nền đó, nghiên cứu về quy hoạch dưới góc độ kinh tế biển xanh khẳng định: kinh tế biển xanh phải trở thành cấu phần cốt lõi trong quy hoạch dài hạn, gắn tăng trưởng với bảo vệ hệ sinh thái, công bằng xã hội và tăng sức chống chịu khí hậu. Đây là chuyển dịch từ mô hình khai thác biển sang sử dụng bền vững tài nguyên đại dương để nuôi dưỡng đô thị bền vững.
Cảng biển, logistics và du lịch sinh thái: Trụ cột của đô thị bền vững
Không có kinh tế biển xanh, mọi khẩu hiệu đô thị bền vững sẽ là rỗng. Nhóm nghiên cứu về kinh tế biển xanh chỉ ra rằng trong tầm nhìn 100 năm, hệ sinh thái cảng biển – logistics, du lịch biển và các giải pháp dựa vào thiên nhiên phải được đặt ngang hàng với bảo tồn sinh thái, công nghệ xanh và thích ứng khí hậu. Hệ thống cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải cùng Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ được xem là nền tảng để hình thành chuỗi logistics hàng hải hiện đại. Đồng thời, du lịch biển phải chuyển từ mô hình khai thác đại trà sang du lịch sinh thái, du lịch có trách nhiệm và sản phẩm hàm lượng tri thức cao. Theo nghiên cứu, hình thành khu thương mại tự do tại Cần Giờ với quy mô khoảng 1.000–2.000ha, kết nối FTZ Cái Mép Hạ khoảng 3.800ha, sẽ giúp kinh tế biển xanh trở thành động cơ tăng trưởng mới dựa trên giá trị gia tăng và dịch vụ, thay vì lượng hàng thô.
Thích ứng biến đổi khí hậu bằng giải pháp dựa vào thiên nhiên
Nếu quy hoạch 100 năm vẫn tiếp tục bê tông hóa và chống nước bằng đê kè đơn thuần, TP.HCM sẽ tự khóa mình trong thế bị động trước biến đổi khí hậu. Tham luận về quy hoạch nhấn mạnh rủi ro ngập lụt từ nước biển dâng kết hợp lún đất, làm gia tăng mực nước tương đối mà đô thị phải đối mặt. Nghiên cứu về kinh tế biển xanh đề xuất tăng cường các giải pháp dựa vào thiên nhiên (NbS), như mô hình đô thị bọt biển với mạng lưới vùng đất ngập nước kiến tạo, hồ điều hòa và thực vật thủy sinh được tích hợp vào cấu trúc đô thị. “Quy hoạch 100 năm đòi hỏi một cuộc tái cấu trúc toàn diện về động lực tăng trưởng”, đặt cảng biển – logistics và du lịch biển cạnh bảo tồn sinh thái, công nghệ xanh và các giải pháp thích ứng khí hậu. Tầm nhìn đến năm 2125 hướng tới một TP.HCM đáng sống, cạnh tranh kinh tế, kết nối với biển, thích ứng biến đổi khí hậu và bảo tồn các hệ sinh thái quan trọng cho thế hệ tương lai.
