Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: Từ tham vọng quốc gia đến bài toán lớp học
Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là định hướng biến tiếng Anh từ một môn học độc lập thành công cụ sử dụng thường xuyên trong dạy học các môn Toán, Khoa học và hoạt động trải nghiệm, nhằm giúp học sinh tiếp cận tri thức quốc tế và giao tiếp tự tin trong môi trường hội nhập.
Khi tiếng Anh được dùng để dạy học trong chương trình giáo dục tiếng Anh hiện hành, trọng tâm không còn là điểm số mà là khả năng sử dụng ngoại ngữ trong đời sống học đường. Việc ban hành Nghị định 222/2025/NĐ-CP về dạy và học bằng tiếng nước ngoài trong cơ sở giáo dục là một bước định chế hóa tham vọng này. Cùng lúc, nhiều địa phương từ miền núi tới đồng bằng xem tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai như tấm vé cho thế hệ trẻ bước vào thị trường lao động toàn cầu. Nhưng tham vọng quốc gia chỉ có ý nghĩa khi bài học cụ thể trong từng lớp học thay đổi; nếu vẫn dạy – học theo kiểu “học thuộc để thi”, tiếng Anh dù được nâng lên thành “ngôn ngữ thứ hai” cũng có nguy cơ chỉ là cái tên đẹp trên giấy.
Tuyên Quang và các địa phương: Thí điểm dạy Toán, Khoa học bằng tiếng Anh để làm gì?
Một số tỉnh đã bắt đầu dịch tham vọng quốc gia thành kế hoạch cụ thể. UBND tỉnh Tuyên Quang đã ban hành kế hoạch triển khai Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2045” và Đề án tăng cường dạy – học ngoại ngữ trong năm 2027. Theo kế hoạch, 100% cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn phải tổ chức dạy học ngoại ngữ theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Đây là một mốc cam kết rõ ràng: không trường nào được đứng ngoài cuộc chơi chương trình giáo dục tiếng Anh mới.
Điều đáng chú ý hơn là định hướng dạy học STEM tiếng Anh. Tuyên Quang dự kiến chọn khoảng 6 cơ sở giáo dục phổ thông để chuẩn bị hoặc thí điểm một số nội dung Toán, Khoa học tự nhiên bằng tiếng Anh, trong đó 2–4 trường tiểu học, THCS triển khai ở quy mô nhỏ. Mỗi trường phổ thông còn được yêu cầu tổ chức ít nhất 2 hoạt động mỗi năm để tạo môi trường học tiếng Anh: câu lạc bộ, giao lưu trực tuyến, hoạt động STEM, STEAM bằng tiếng Anh. Nói cách khác, tỉnh này đang đặt học sinh vào môi trường sử dụng tiếng Anh thay vì chỉ nhồi thêm tiết học. Đặc biệt, kết quả thí điểm không được dùng cho tuyển sinh hay xếp lớp, cho thấy mục tiêu thật sự là kiểm tra mức độ phù hợp, chứ không phải tạo thêm rào cản cho người học.
Giáo viên dạy tiếng Anh và các môn STEM: Điểm nghẽn hay động cơ của đổi mới?
Không đội ngũ nào chịu áp lực lớn hơn giáo viên khi tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong nhà trường. Nghị định 222/2025/NĐ-CP cho phép các cơ sở giáo dục phổ thông được dạy một số môn, đặc biệt là Toán, Khoa học tự nhiên, Công nghệ, Tin học bằng tiếng nước ngoài, khuyến khích dùng tiếng Anh. Nhưng đổi lại, giáo viên tham gia phải đạt chuẩn chuyên môn và chuẩn ngoại ngữ khá cao: tối thiểu bậc 4 với giáo viên tiểu học, THCS và bậc 5 với giáo viên THPT theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam. Đây không phải ngưỡng “trang trí” trên văn bản; nếu không đạt, giáo viên sẽ khó có thể xử lý trôi chảy nội dung chuyên môn trong tiếng Anh.
Vấn đề là: một giáo viên có thể giao tiếp tiếng Anh không đồng nghĩa có thể dạy môn học bằng tiếng Anh. Họ phải dùng tiếng Anh như công cụ nghề nghiệp, giải thích khái niệm, đặt câu hỏi, xử lý tình huống lớp học. Như một chuyên gia của Hội đồng Anh nhận định, mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai khó thành hiện thực nếu thiếu đội ngũ giáo viên được đào tạo bài bản và sẵn sàng đồng hành với chính sách. Câu nói này nên được xem là lời cảnh báo: nếu không đầu tư mạnh cho giáo viên dạy tiếng Anh và giáo viên STEM tích hợp, dạy học STEM tiếng Anh sẽ chỉ dừng ở vài lớp “điểm” tại trường trung tâm, vô tình khoét sâu khoảng cách giữa học sinh vùng thuận lợi và vùng khó.
Môi trường học tiếng Anh: Không khí hít thở hay khẩu hiệu treo tường?
Xây được một tiết Toán bằng tiếng Anh đã khó, duy trì một môi trường học tiếng Anh thường xuyên còn khó hơn. Nhiều nơi bắt đầu khuyến khích giáo viên các môn dùng thêm tiếng Anh trong giảng dạy để tăng cơ hội tiếp xúc của học sinh. Cách làm này hợp lý, vì bản chất của tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai là được sử dụng như phương tiện, trong khi kiến thức Toán, Khoa học mới là mục tiêu. Khi học sinh dùng tiếng Anh để giải bài, thảo luận, làm dự án STEM, ngoại ngữ trở thành không khí lớp học chứ không còn là gánh nặng “một môn thi nữa”.
Tuyên Quang đã đặt yêu cầu cụ thể: mỗi trường phải có tối thiểu 2 hoạt động ngoại khóa tạo môi trường thực hành ngoại ngữ, từ câu lạc bộ, giao lưu trực tuyến đến hoạt động STEM, STEAM dùng tiếng Anh. Song song, tỉnh xây dựng kho học liệu số dùng chung với các kế hoạch bài dạy tích hợp nội dung và ngôn ngữ, ưu tiên tài liệu dùng được cho vùng khó khăn. Cách tiếp cận này có lý: môi trường học tiếng Anh không chỉ là “nói nhiều tiếng Anh hơn”, mà là bảo đảm học sinh vẫn hiểu bản chất kiến thức khi chuyển sang học bằng ngoại ngữ. Nếu vì rượt theo tiếng Anh mà học sinh không hiểu bài, thì toàn bộ chương trình giáo dục tiếng Anh đang bị lệch mục tiêu.
Mô hình liên kết đa thành tố mang dấu ấn bản địa: Lối ra cho các địa phương
Một hội nghị quốc tế về dạy – học tiếng Anh tại Đà Nẵng gần đây nhấn mạnh chủ đề “Tái định vị tiếng Anh: Từ ngoại ngữ thành ngôn ngữ thứ hai”. Tại đây, chuyên gia Hội đồng Anh gợi ý Việt Nam nên xây dựng một hệ thống học tập toàn diện, trong đó chương trình giáo dục, cách triển khai và khảo thí được liên kết, lấy học sinh làm trung tâm và phù hợp bối cảnh trong nước. Nói dễ hiểu, đây là mô hình liên kết đa thành tố – không chỉ sửa sách giáo khoa hay thêm vài kỳ thi tiếng Anh, mà đồng bộ cả nội dung, phương pháp, đánh giá và hỗ trợ giáo viên, với dấu ấn bản địa rõ ràng.
Điều này đặc biệt quan trọng với các địa phương miền núi như Tuyên Quang, Thanh Hóa, Sơn La – nơi đang hoặc sẽ thí điểm dạy Toán, Khoa học bằng tiếng Anh. Họ không thể sao chép mô hình của quốc gia khác rồi áp thẳng vào bối cảnh đa dân tộc, chênh lệch điều kiện hạ tầng. Mỗi tỉnh cần một lộ trình riêng: xây môi trường học tiếng Anh từ nhỏ, thí điểm dạy học STEM tiếng Anh ở quy mô kiểm soát được, không dùng kết quả thí điểm làm điều kiện tuyển sinh, và quan trọng nhất là ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng giáo viên như “hạ tầng mềm” của cả chương trình. Nếu coi tiếng Anh là phương tiện, kiến thức mới là mục tiêu, thì mọi quyết định – từ thiết kế đề thi đến lựa chọn giáo viên – phải quay về câu hỏi: học sinh có hiểu và học được gì hơn khi ta chuyển sang tiếng Anh.
