Đề án tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: tham vọng lớn, thách thức không nhỏ
Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là chính sách biến tiếng Anh từ một môn học thành công cụ giao tiếp, học tập và quản lý ngay trong môi trường giáo dục, đòi hỏi thay đổi đồng thời về chương trình, đội ngũ giáo viên, môi trường ngoại ngữ trường học và cách tổ chức hoạt động dạy – học ở tất cả cấp học. Triển khai đề án "Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045", nhiều địa phương đã bắt đầu hành động từ năm học này. Hà Nội thí điểm ở 20 trường, phủ đủ các cấp và chia theo 3 mức độ, trong khi TP.HCM tích hợp tiếng Anh ngay từ bậc mầm non. Các tỉnh như Tuyên Quang, Thanh Hóa, Khánh Hòa, Hải Phòng, Cần Thơ cũng đặt mục tiêu tiếng Anh trở thành công cụ sử dụng thực tế trong nhà trường chứ không chỉ là kiến thức trên giấy. Nếu không nhìn thẳng vào nút thắt giáo viên, tham vọng này dễ biến thành khẩu hiệu.
Nút thắt lớn nhất: năng lực và chuẩn nghề nghiệp giáo viên
Đề án tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai chỉ đi xa bằng năng lực của giáo viên, đặc biệt là đội ngũ không chuyên tiếng Anh. Viện Chiến lược và chính sách giáo dục đang cùng các đơn vị xây dựng "Khung phát triển chuyên môn giáo viên Việt Nam" (TPDF) dành cho cả giáo viên tiếng Anh và giáo viên dạy môn khác bằng tiếng Anh. Khung này đề xuất 6 lĩnh vực năng lực, từ kiến thức chuyên môn, ngôn ngữ đến ứng dụng công nghệ số và AI, với 4 bậc phát triển từ nền tảng đến dẫn dắt chuyên môn. Đây là bước tiến cần thiết nhưng chưa đủ: nếu khung chỉ dừng ở văn bản mà không gắn với đào tạo liên tục, chế độ đãi ngộ và cơ hội thăng tiến, nó khó tạo động lực thực sự. Trong năm 2026, Bộ GD-ĐT còn khảo sát năng lực tiếng Anh của toàn bộ giáo viên không dạy môn tiếng Anh dựa theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc, nhằm thiết kế chương trình bồi dưỡng phù hợp.
TP.HCM: xây môi trường ngoại ngữ từ chính giáo viên
Nếu muốn xây môi trường ngoại ngữ trường học, phải bắt đầu từ người lớn chứ không phải ép thêm tiết học cho trẻ. Tại Trường Tiểu học Trần Văn Ơn (TP.HCM), ban giám hiệu xác định nâng cao năng lực ngoại ngữ cho đội ngũ giáo viên là giải pháp trọng tâm để chuẩn bị nguồn lực cho mục tiêu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai. Chi hội Khuyến học của trường hỗ trợ tối đa 5 triệu đồng cho mỗi giáo viên học văn bằng 2 tiếng Anh, giảm áp lực chi phí và khuyến khích giáo viên đầu tư cho chuyên môn. Tại Trường Tiểu học Đặng Trần Côn, lớp bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp tiếng Anh miễn phí trong dịp hè đã biến giáo viên thành học viên, tạo không khí luyện phát âm, mẫu câu, thảo luận phương pháp dạy học. Sau hè, trường duy trì đều đặn một buổi/tuần trong năm học để hình thành thói quen sử dụng tiếng Anh cho giáo viên. Đây là cách tiếp cận thực tế: xây thói quen trước, chuẩn đầu ra sẽ theo sau.
Tiếng Anh trong lớp học: từ môn học sang công cụ sử dụng hằng ngày
Điểm đáng mừng là nhiều địa phương không chỉ nói về số tiết hay sách giáo khoa của chương trình giáo dục tiếng Anh, mà nhấn mạnh mục tiêu giúp người học dùng tiếng Anh ngay trong trường. Các kế hoạch đều xác định tiếng Anh phải trở thành công cụ giao tiếp, học tập, quản lý trong môi trường giáo dục, nghĩa là phải có môi trường sử dụng thường xuyên, có hoạt động tích hợp, không tách biệt ngoại ngữ khỏi đời sống học đường. Dự thảo đề án của TP.HCM đưa ra 4 bước: nâng cao chất lượng dạy học, chuẩn hóa chương trình và chuẩn đầu ra, mở rộng môi trường sử dụng tiếng Anh trong và ngoài nhà trường, ứng dụng công nghệ và AI, đồng thời thí điểm rồi nhân rộng ở các trường chất lượng cao, tiên tiến, hội nhập. Cách đi này hợp lý, nhưng nếu bỏ quên giáo viên vùng khó, khoảng cách giữa trường tiên tiến và trường phổ thông sẽ càng rộng.
Muốn tiếng Anh thật sự là ngôn ngữ thứ hai, phải coi giáo viên là trung tâm đầu tư
Thông điệp rõ ràng nhất từ các chuyên gia là: tăng số tiết hay đổi chương trình giáo dục tiếng Anh không đủ để biến tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai. Đội ngũ giáo viên cần được đầu tư bền vững về trình độ tiếng Anh, kiến thức sư phạm, nguồn lực hỗ trợ và cơ hội phát triển nghề. Các mô hình như Trần Văn Ơn hay Đặng Trần Côn cho thấy một hướng đi: nhà trường chủ động nâng cao năng lực giáo viên, tạo môi trường tập huấn, học cùng nhau, gỡ bỏ tâm lý sợ nói tiếng Anh. Nếu trung ương xây khung chuẩn, địa phương thiết kế chương trình bồi dưỡng theo bối cảnh, trường học tạo môi trường ngoại ngữ trường học hằng ngày, thì đến 2035-2045, mục tiêu tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai có cơ hội trở thành thực tế, không chỉ dừng ở khẩu hiệu đẹp.
