Nghị định 349/2026 là gì và vì sao là bước ngoặt cho vốn công?
Nghị định 349/2026 là văn bản sửa đổi, bổ sung các quy định về lựa chọn nhà thầu trong Luật Đấu thầu, nhằm tăng hiệu quả vốn công thông qua minh bạch dữ liệu, chuẩn hóa quy trình, nâng trách nhiệm của chủ đầu tư và tạo khuôn khổ thuận lợi hơn cho nhà thầu trong các dự án xây dựng Việt Nam. Chính phủ đã ban hành Nghị định số 349/2026/NĐ-CP ngày 9/9/2026 để sửa đổi một số điều của các nghị định hướng dẫn và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu, Nghị định có hiệu lực từ ngày 9/9/2026. Về bản chất, đây không phải chỉnh sửa kỹ thuật nhỏ, mà là một bước điều chỉnh chính sách nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, đồng thời tái thiết lập “luật chơi” giữa cơ quan nhà nước, chủ đầu tư và cộng đồng nhà thầu.
Điểm nổi bật là Nghị định 349/2026/NĐ-CP với nhiều điểm mới sửa đổi bổ sung đối với các quy định hướng dẫn và biện pháp thi hành Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà thầu, được khẳng định góp phần tăng hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Quan điểm xuyên suốt là chuyển từ quản lý bằng thủ tục sang quản lý bằng trách nhiệm, dữ liệu và tính minh bạch của quá trình đấu thầu. Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai loạt dự án hạ tầng quy mô lớn từ đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, cao tốc, cầu, hầm đến sân bay và hạ tầng logistics, một khung lựa chọn nhà thầu hiện đại hơn không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà là điều kiện sống còn để vốn công không bị “chôn” vào chậm trễ, đội chi phí và chất lượng kém.
Điểm mới trong lựa chọn nhà thầu: minh bạch hơn, linh hoạt hơn
Nghị định 349/2026 tập trung chỉnh lại “trái tim” của hệ thống đấu thầu: cách xác định giá gói thầu, quy trình lập và thẩm định hồ sơ, cũng như các hình thức lựa chọn nhà thầu. Trước hết, Nghị định sửa đổi, bổ sung quy định về căn cứ xác định giá gói thầu theo hướng công khai và minh bạch hóa thông tin nhằm tăng trách nhiệm trong thu thập và sử dụng báo giá. Chủ đầu tư phải đăng tải yêu cầu báo giá trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, khuyến khích thu thập nhiều hơn 1 báo giá, và nếu có báo giá hoặc hạng mục trong báo giá cao hoặc thấp hơn 30% giá trung bình thì được quyền loại trừ để xác định lại mức trung bình. Đây là cơ chế “lọc nhiễu” quan trọng, hạn chế báo giá bất thường, bảo vệ hiệu quả vốn công.
Một điểm mới đáng chú ý khác là các quy định liên quan đến chỉ định thầu và các hình thức lựa chọn nhà thầu được sửa theo hướng làm rõ điều kiện, trình tự và trách nhiệm của từng chủ thể. Cùng với đó, Nghị định được kỳ vọng sẽ giúp tháo gỡ những khó khăn, tăng cường minh bạch trong công tác đấu thầu, đơn giản hóa và chuẩn hóa quy trình, minh bạch hoạt động thông qua đẩy mạnh chuyển đổi số và khai thác dữ liệu công khai trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, từ đó nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Nói thẳng, “đấu thầu trên giấy” bị thu hẹp, còn “đấu thầu trên hệ thống” với dấu vết dữ liệu rõ ràng sẽ trở thành chuẩn mới buộc các bên phải thay đổi.
Tác động đến cấu trúc dự án hạ tầng và thủ tục đấu thầu
Một thay đổi đáng chú ý là Nghị định 349/2026/NĐ-CP đơn giản hóa quy trình lập và thẩm định hồ sơ mời thầu, hồ sơ yêu cầu, hồ sơ đề xuất và đánh giá hồ sơ dự thầu theo hướng dễ vận hành hơn cho cả chủ đầu tư và doanh nghiệp. Về thực chất, điều này sẽ tác động trực tiếp đến cấu trúc các dự án xây dựng hạ tầng, bởi quy trình lựa chọn nhà thầu quyết định cách chia gói, cách phân tầng trách nhiệm và mức độ phân tán rủi ro. Khi thủ tục được chuẩn hóa và yêu cầu công khai thời hạn, tạo điều kiện để nhà thầu và xã hội giám sát, trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư, bên mời thầu và các chủ thể liên quan sẽ buộc phải tăng lên.
Một hướng điều chỉnh quan trọng khác là các quy định nhằm đơn giản hóa thủ tục đối với nhu cầu mua sắm thường xuyên, giá trị nhỏ, qua đó giảm thời gian và chi phí tổ chức lựa chọn nhà thầu. Điều này giúp các đơn vị sử dụng ngân sách tập trung nguồn lực cho các gói thầu lớn, phức tạp hơn thay vì sa lầy trong thủ tục hành chính vụn vặt. Đồng thời, việc nâng hạn mức giá trị gói thầu hoặc nội dung mua sắm được cơ quan, đơn vị tự quyết định từ không quá 50 triệu đồng lên không quá 100 triệu đồng cho thấy nhà nước đang dần tin vào tự chủ, nhưng gắn với trách nhiệm rõ ràng. Trong dài hạn, cấu trúc dự án hạ tầng sẽ gọn hơn, ít manh mún, và quản trị rủi ro dễ kiểm soát hơn.
Cơ chế tổng thầu: từ manh mún gói thầu đến trao quyền cho đầu tàu
Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai một loạt dự án hạ tầng khổng lồ, từ đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, cao tốc, cầu, hầm đến sân bay, kho bãi và hạ tầng logistics, bài toán cơ chế tổng thầu trở nên cấp thiết. Nhiều ý kiến thực tiễn cho rằng các dự án tuyến dài, phức tạp không nên bị “xé nhỏ” thành quá nhiều gói thầu riêng lẻ; thay vào đó có thể lựa chọn một nhà thầu đủ năng lực hoặc tổng thầu, được trao quyền triển khai đồng bộ và chịu trách nhiệm cuối cùng về tiến độ, chất lượng, chi phí và hiệu quả. Cơ chế tổng thầu quốc gia vì thế không chỉ là kỹ thuật tổ chức dự án, mà là công cụ để tích tụ năng lực cho doanh nghiệp trong nước.
Theo phân tích, việc nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế tổng thầu được xem là hướng đi đáng chú ý, vừa nâng hiệu quả triển khai dự án, vừa tạo cơ hội để doanh nghiệp xây dựng trong nước tích lũy kinh nghiệm, trưởng thành và từng bước làm chủ công nghệ phức tạp. Một nhận định đáng lưu ý là: nếu doanh nghiệp Việt không được trực tiếp cọ xát trên các công trình trong nước, nguồn nhân lực đã được đào tạo sẽ bị lãng phí và chúng ta tiếp tục phụ thuộc vào nhà thầu, chuyên gia, công nghệ nước ngoài. Nói cách khác, cơ chế tổng thầu quốc gia gắn với Nghị định 349/2026 không chỉ là chuyện “ai trúng thầu”, mà là chiến lược nuôi dưỡng các tổng thầu Việt có tầm khu vực.
Cơ hội và điều kiện để nhà thầu Việt nâng sức cạnh tranh khu vực
Nghị định 349/2026 không tự động biến các nhà thầu Việt thành tổng thầu khu vực, nhưng mở ra một khung thể chế thuận lợi hơn để điều đó có thể xảy ra. Việc tăng minh bạch, chuẩn hóa quy trình, số hóa dữ liệu đấu thầu giúp giảm “rủi ro thể chế”, tạo sân chơi rõ ràng hơn cho doanh nghiệp. Các dự án hạ tầng then chốt đang và sẽ tiếp tục được triển khai được đánh giá là cơ hội để hình thành những doanh nghiệp xây dựng mạnh, trình độ công nghệ cao, đủ sức cạnh tranh quốc tế. Nếu bỏ lỡ giai đoạn này, chúng ta có nguy cơ mãi chỉ là thầu phụ trên chính công trình của mình.
Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội, nhà thầu Việt phải thay đổi cách tiếp cận: đầu tư bài bản vào quản trị, tài chính, công nghệ; nâng chuẩn tuân thủ và minh bạch nội bộ để thích nghi với hệ thống đấu thầu dựa trên dữ liệu. Về phía nhà nước, Nghị định 349/2026/NĐ-CP mới là điểm khởi đầu; cần tiếp tục hoàn thiện các quy định chuyển tiếp, cơ chế giám sát và hướng dẫn chi tiết để kỳ vọng nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước trở thành kết quả đo được, chứ không dừng ở khẩu hiệu. Khi quyền hạn gắn chặt với trách nhiệm, cơ chế tổng thầu rõ ràng, và lựa chọn nhà thầu dựa trên năng lực thực, nhà thầu Việt mới có cơ hội bước ra cạnh tranh trong khu vực với vị thế ngang hàng.
