Dự án metro nối TP.HCM – Long Thành: trục đường sắt mới định hình vùng đô thị
Dự án kéo dài tuyến metro Bến Thành Suối Tiên từ ga Suối Tiên qua trung tâm hành chính Đồng Nai đến sân bay Long Thành là một dự án đường sắt TP.HCM – Đồng Nai nhằm hình thành hành lang giao thông khối lượng lớn, giảm tải quốc lộ và cao tốc, đồng thời tái cấu trúc không gian đô thị quanh các ga theo mô hình TOD, với trọng tâm là kết nối trực tiếp sân bay quốc tế Long Thành với trung tâm TP.HCM bằng phương tiện công cộng tốc độ cao. Điểm đáng chú ý là Đồng Nai không chỉ nói về tầm nhìn hạ tầng mà đang đẩy nhanh giải phóng mặt bằng ngay từ giai đoạn đầu. Việc xác định rõ ràng đây là “nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị” khiến tiến độ không còn là câu chuyện riêng của các cơ quan chuyên môn nữa. Quan điểm xuyên suốt của địa phương là: nếu chậm khâu giải phóng mặt bằng, mọi tham vọng phát triển quanh sân bay Long Thành sẽ bị kéo lùi ít nhất một thập kỷ.
Tiến độ giải phóng mặt bằng: con số 45.398 m² và 31% nói lên điều gì?
Ngày 29.8, UBND phường Nhơn Trạch (TP. Đồng Nai) công bố thu hồi 45.398 m² đất từ 82 trường hợp để phục vụ dự án metro nối TP.HCM với sân bay Long Thành. Đây là động thái cho thấy địa phương đã bước từ chuẩn bị sang giai đoạn thực thi cụ thể, chứ không còn dừng ở bản vẽ. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Công tác đo đạc, kiểm kê đã đạt 31% khối lượng toàn dự án” – con số khô khan nhưng phản ánh rõ tốc độ. Đằng sau tỷ lệ 31% đó là cả chuỗi công việc: đo đạc chi tiết, cắm mốc, lập bản đồ thu hồi đất, xác minh nguồn gốc sử dụng. Tỉnh yêu cầu rút ngắn tối đa thời gian cho từng khâu – từ thu hồi, khảo sát, xác minh nguồn gốc đến chuẩn bị, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Cách làm này cho thấy Đồng Nai chọn “gỡ nút” tại điểm nghẽn lớn nhất của mọi dự án hạ tầng – giải phóng mặt bằng – ngay từ đầu, thay vì đợi tuyến metro thi công rồi mới chạy theo xử lý.
Quy trình khảo sát, bồi thường, tái định cư: siết chặt thời gian, mở rộng thông tin
Hiện dự án metro Bến Thành Suối Tiên kéo dài đang trong giai đoạn khảo sát, cắm mốc ranh giới, lập bản đồ thu hồi đất và kiểm kê tài sản trên đất, đồng thời phối hợp với địa phương xây dựng kế hoạch bồi thường giải phóng mặt bằng. Theo Trung tâm Phát triển quỹ đất Đồng Nai, công tác đo đạc, xác minh nguồn gốc đất đã đạt 31%. Điểm tích cực là tỉnh yêu cầu các đơn vị “rút ngắn tối đa” thời gian cho từng bước, không để thủ tục kéo lùi công trường. Về bồi thường tái định cư, dự án dành hơn 4,32 nghìn tỉ đồng cho bồi thường, hỗ trợ và bố trí lại chỗ ở cho người dân bị ảnh hưởng. UBND tỉnh yêu cầu các địa phương có đất thu hồi phải lập phương án tái định cư, công khai ít nhất 15 ngày trước khi thực hiện và dự kiến triển khai trước 20.10. Cách tiếp cận này – minh bạch thông tin, tham vấn cộng đồng – là điều kiện tối thiểu để tạo sự đồng thuận, nếu không muốn vướng khiếu nại kéo dài.
Thách thức tái định cư và bài toán công bằng cho người bị thu hồi đất
Dù tiến độ giải phóng mặt bằng được thúc đẩy, bài toán khó nhất vẫn là bồi thường tái định cư sao cho người dân “mất đất nhưng không mất tương lai”. Dự án metro nối TP.HCM với sân bay Long Thành đi qua nhiều phường, xã của TP.HCM và Đồng Nai – từ Long Bình, Đông Hòa đến Biên Hòa, Trảng Dài, Long Hưng, Phước Tân, Tam Phước, Nhơn Trạch, Long Thành và An Phước. Mỗi khu vực có mặt bằng giá đất, sinh kế và kỳ vọng khác nhau, nếu áp một khuôn bồi thường máy móc sẽ rất dễ gây phản ứng. Thực tế, dự án cần khoảng 192,5 ha đất (chưa tính các khu TOD), trong đó phần không nhỏ là đất ở, đất sản xuất của hộ gia đình. Khi tuyến đường sắt TP.HCM này hình thành, giá trị đất dọc hành lang metro sẽ tăng mạnh, trong khi người bị thu hồi dễ bị gạt ra ngoài nếu chính sách không tính tới hỗ trợ chuyển đổi nghề, ưu tiên tái định cư gần nơi ở cũ và cơ hội hưởng lợi từ phát triển đô thị mới.
Chiến lược kết nối sân bay Long Thành và những gì người dân có thể kỳ vọng
Về mặt chiến lược, tuyến metro Bến Thành Suối Tiên kéo dài đến sân bay Long Thành là mảnh ghép quan trọng trong mạng lưới đường sắt TP.HCM và vùng lân cận. Tuyến dài khoảng 43,5 km, tốc độ thiết kế tối đa 120 km/h, gồm đoạn từ ga Suối Tiên đến trung tâm hành chính Đồng Nai khoảng 7,1 km và đoạn từ đây đến sân bay Long Thành khoảng 36,4 km, với 6 ga chính và 5 ga dự kiến trong tương lai cùng một depot trên tuyến. Chính phủ đã ban hành nghị quyết về công trình khẩn cấp cho dự án này và HĐND địa phương thông qua hình thức PPP, hợp đồng BT, chi trả bằng quỹ đất và vốn đầu tư công. Khi hoàn thành giải phóng mặt bằng – dự kiến vào tháng 12.2026 – người dân có thể kỳ vọng một hành lang vận tải mới giảm áp lực cho quốc lộ 51, các tuyến cao tốc và thúc đẩy phát triển kinh tế – đô thị dọc sông Đồng Nai. Nhưng thành công thực sự chỉ đến khi lợi ích phát triển được chia sẻ công bằng với những người đã nhường đất cho tuyến metro.
