Di sản văn hóa phi vật thể chỉ sống được khi bước vào lớp học
Đưa Ca trù, Chầu văn vào trường học là chiến lược dùng giáo dục để bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể bằng cách biến kiến thức và thực hành truyền thống thành một phần đời sống học đường, giúp thế hệ trẻ tiếp cận, hiểu, yêu và tham gia vào di sản ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường thay vì coi đó là thứ trang trí trong bảo tàng hay lễ hội xa lạ. Những năm gần đây, tinh hoa văn hóa và di sản ngày càng được công chúng quan tâm hơn, từ món ăn, sản phẩm thủ công đến cách lựa chọn quà tặng. Nếu không có kênh giáo dục, sự quan tâm này dễ dừng ở mức thẩm mỹ, khiến di sản bị dùng như “họa tiết” mà mất đi chiều sâu. Bài học quan trọng là: hoặc di sản đi vào trường học, hoặc nó sẽ tiếp tục đứng ngoài đời sống thường nhật của phần đông giới trẻ.
Từ khánh, phách đến giáo trình: nghệ nhân nhìn trường học như đường dây trao truyền
Nghệ nhân truyền thống không còn nhìn Ca trù, Chầu văn như những tiết mục biểu diễn đơn lẻ, mà như tài nguyên sống cần một đường dây trao truyền rõ ràng – và họ chọn trường học. Nghệ nhân Trần Koóng, hiện đang sinh hoạt tại Giáo phường Ca trù Bích Câu, nhấn mạnh Ca trù là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại đã được UNESCO ghi danh, gắn với lịch sử Thăng Long – Hà Nội suốt gần 1.000 năm. Việc bảo tồn hiện nay gần như dựa vào niềm đam mê của nghệ nhân, nhiều người truyền dạy cho giới trẻ nhưng không nhận bất kỳ chế độ đãi ngộ nào. Đưa Ca trù Chầu văn vào trường học không chỉ là thêm một hoạt động ngoại khóa; đó là cách chuyển trọng tâm từ hi sinh cá nhân sang trách nhiệm hệ thống. Khi nghệ nhân đứng trong vai trò giảng viên, kiến thức và kỹ năng không còn truyền miệng tự phát, mà trở thành giáo trình có thể nhân rộng, kiểm chứng và chuẩn hóa.
Luật Thủ đô 2026: khung chính sách tốt nhưng chưa đủ nếu thiếu lớp học
Điểm d khoản 1 Điều 15 Luật Thủ đô 2026 nêu rõ việc ban hành các chính sách ưu đãi, hỗ trợ người hoạt động văn hóa, nghệ nhân, người thực hành di sản văn hóa phi vật thể. Đây là bước đi cho thấy Hà Nội coi văn hóa là nguồn lực phát triển bền vững, không còn là “phần mềm” trang trí. Nhưng chính các nghệ nhân đã chỉ ra khoảng trống: luật mới chỉ đặt khung, thiếu cơ chế cụ thể để tiền và nguồn lực đến được với hoạt động truyền dạy, đặc biệt là trong môi trường bảo tồn di sản trường học. Khi Ca trù được định vị là nguồn lực quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, việc chậm tích hợp vào chương trình học là một mâu thuẫn. Nếu chính sách ưu đãi không gắn với các mô hình lớp học, câu lạc bộ, học phần bắt buộc hay tự chọn về Ca trù Chầu văn, quyền lợi nghệ nhân vẫn nằm trên giấy, còn di sản sống tiếp tục phụ thuộc vào vài địa chỉ truyền dạy tự phát.
Giáo dục giúp di sản hợp với đời sống đương đại, không bị đóng khung trong quá khứ
Câu chuyện bộ sưu tập bánh Trung thu “Metropole: Câu chuyện về một Huyền thoại sống” nhân dấu mốc 125 năm thành lập cho thấy một cách đưa di sản vào đời sống đương đại: tích hợp tinh hoa văn hóa vào trải nghiệm ẩm thực, thủ công, không gian lưu trú. Sáu hương vị bánh với nguyên liệu chọn lọc cùng các Đĩa Di sản mang nhiều sắc men thủ công, sau mùa trăng vẫn tiếp tục hiện diện trong bữa ăn và buổi thưởng trà gia đình. Đó là di sản được chạm vào hàng ngày, không nằm yên trong hộp kỷ niệm. Cách tiếp cận này là gợi ý rõ ràng cho trường học: thay vì dạy Ca trù Chầu văn như tiết lý thuyết khô cứng, hãy biến chúng thành những trải nghiệm – buổi diễn nhỏ, bài tập sáng tác, dự án số hóa, hoạt động liên kết với không gian văn hóa cộng đồng. Khi chương trình đào tạo vừa giữ hệ thống làn điệu truyền thống, vừa đổi mới phương pháp cho phù hợp giới trẻ, di sản không đối đầu với đời sống hiện đại mà đồng hành cùng nó.
Từ lớp học đến công nghiệp văn hóa: nếu bỏ lỡ thế hệ trẻ, mọi chính sách sẽ vô nghĩa
Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam, Ca trù có điều kiện để trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc của Thủ đô nếu được đầu tư đúng hướng. Nhưng tương lai công nghiệp văn hóa không thể xây trên nền tảng công chúng thiếu hiểu biết về di sản. Đưa Ca trù vào trường học thông qua các hoạt động giáo dục trải nghiệm, xây dựng không gian trình diễn cho học sinh, sinh viên và kết nối với bản đồ các không gian văn hóa sáng tạo trên nền tảng số mới được công bố là cách tạo thế hệ khán giả và người thực hành kế cận. Với Chầu văn, các nghệ nhân đề xuất đưa vào đào tạo chính quy tại trường nghệ thuật, trung tâm chuyên ngành. Khi được giảng dạy theo giáo trình thống nhất, bài bản và có hệ thống, việc truyền dạy sẽ không còn tự phát, giúp chuẩn hóa kiến thức và tăng tính bền vững trong bảo tồn di sản. Kết luận thẳng thắn là: nếu trường học không trở thành tuyến đầu, di sản văn hóa phi vật thể sẽ mãi ở thế phòng thủ trong bảo tàng và lễ hội.
