Sai phạm không dừng ở đường mòn, lối mở
Vi phạm hải quan là hành vi không tuân thủ quy định về khai báo, thuế, kiểm tra và giám sát hàng hóa khi xuất nhập khẩu, có thể xảy ra cả trong giao dịch chính ngạch lẫn vận chuyển trái phép qua biên giới. Vì vậy, nhìn vấn đề chỉ qua những vụ buôn lậu trên đường mòn sẽ bỏ sót một phần rủi ro đáng kể: sai phạm có thể ẩn trong hồ sơ của lô hàng đi qua cửa khẩu hợp pháp. Trong 10 tháng năm 2026, toàn ngành Hải quan phát hiện, bắt giữ và xử lý 18.825 vụ, với trị giá hàng hóa ước tính 20.463,6 tỷ đồng. Con số này khiến việc kiểm tra hồ sơ, mã hàng và trị giá không thể bị xem là khâu thủ tục đơn thuần. Tại cửa khẩu chính ngạch, doanh nghiệp có thể khai sai tên hàng, chủng loại, số lượng, trị giá, mã HS hoặc xuất xứ để giảm thuế hay né kiểm tra chuyên ngành. Đó là gian lận thương mại được che dưới lớp vỏ giao dịch hợp pháp.
Quản lý rủi ro phải theo dấu cả hồ sơ lẫn dòng hàng
Hình thức vi phạm khác nhau đòi hỏi cách kiểm soát khác nhau. Trên đường mòn, đối tượng có thể lợi dụng địa hình và đêm tối; ở cửa khẩu, rủi ro tập trung vào khai báo, nghĩa vụ thuế và điều kiện kiểm tra chuyên ngành. Hải quan khu vực VI cho biết đã xử lý 1.454 vụ trong 10 tháng, trị giá hàng vi phạm 131,4 tỷ đồng, số nộp ngân sách hơn 22,5 tỷ đồng. Đây không chỉ là câu chuyện truy thu: kiểm tra đúng trọng điểm còn giúp doanh nghiệp tuân thủ tốt hơn và bảo vệ nguồn thu công. Quản lý rủi ro vì thế cần kết hợp đối chiếu hồ sơ với kiểm tra thực tế và rà soát sau thông quan, thay vì dàn đều nguồn lực. Nếu chỉ chăm chú vào hàng lậu vượt biên, các thủ đoạn khai sai để hưởng mức thuế thấp hoặc tránh kiểm tra có thể lọt qua hệ thống.
Siết đúng nhóm nguy cơ, không chỉ tăng kiểm tra đại trà
Hải quan khu vực II đã tăng kiểm soát hàng quá cảnh, trung chuyển, tạm nhập - tái xuất tại các cảng Cái Mép, đồng thời tập trung giám sát những nhóm hàng và hoạt động xuất nhập khẩu có nguy cơ cao. Tính đến ngày 30/9/2026, đơn vị xử lý 5.191 vụ, trị giá hàng vi phạm hơn 6.491 tỷ đồng và thu nộp ngân sách hơn 306,4 tỷ đồng. Kết quả ấy cho thấy kiểm soát có trọng điểm có thể vừa phát hiện sai phạm vừa hạn chế hàng giả, hàng cấm len vào thị trường, qua đó bảo vệ người tiêu dùng và môi trường kinh doanh. Cuối năm, đơn vị dự kiến tiếp tục triển khai kế hoạch chống buôn lậu hàng hóa, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trước, trong và sau Tết Nguyên đán 2027. Hướng đi đúng không phải kiểm tra mọi lô hàng như nhau, mà là nhận diện dấu hiệu đáng ngờ, phối hợp lực lượng và theo sát cả hồ sơ lẫn hành trình hàng hóa.
Kết luận, vi phạm hải quan không chỉ nằm ở các lối vận chuyển trái phép mà còn có thể nảy sinh ngay trong hoạt động nhập khẩu chính ngạch. Quản lý rủi ro và kiểm tra có mục tiêu là tuyến phòng vệ cần thiết: giúp ngăn buôn lậu, phát hiện khai báo gian dối, thu đúng thu đủ và giảm nguy cơ hàng vi phạm đến tay người mua. Muốn kiểm soát hiệu quả, cơ quan chức năng cần tiếp tục bám sát những tuyến, mặt hàng và phương thức có nguy cơ cao.
