Cá tra trong CPTPP: Tăng trưởng nhanh nhưng không còn là “biển rộng dễ bơi”
Xuất khẩu cá tra CPTPP là hoạt động đưa sản phẩm cá tra nuôi và chế biến tại Việt Nam sang các nước thành viên Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương, tận dụng ưu đãi thuế quan nhưng đồng thời phải đáp ứng chặt chẽ quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn nhập khẩu và những yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc mà nhà nhập khẩu đề ra. Trong 8 tháng đầu năm, giá trị xuất khẩu cá tra sang các thị trường CPTPP đạt 264 triệu USD, chiếm 17% tổng kim ngạch xuất khẩu cá tra của Việt Nam, tăng 12% so với cùng kỳ trước đó. Con số này cho thấy CPTPP không còn là “khối FTA xa lạ” mà đang trở thành một trụ cột thực sự của chuỗi giá trị cá tra. Tuy nhiên, tăng trưởng chưa đồng nghĩa với an toàn; ai xem CPTPP là “bến đỗ dễ tính” sẽ sớm bị loại khỏi cuộc chơi.
Nhật Bản: Từ thị trường khó tính thành cơ hội vàng cho cá tra chế biến
Trong nhóm CPTPP, thị trường Nhật Bản nổi lên là điểm đến đáng chú ý khi nhu cầu nhập khẩu cá tra từ Việt Nam tăng hơn 20% so với cùng kỳ, trong bối cảnh nhiều thị trường khác biến động. Đây là tín hiệu rất khác so với hình dung lâu nay rằng cá tra khó chen chân vào phân khúc thủy sản cao tiêu chuẩn như Nhật. Sự tham gia của các nhà nhập khẩu lớn tại Nhật, kết hợp định hướng giới thiệu cá tra như sản phẩm có giá cạnh tranh và nguồn cung ổn định, đang mở cánh cửa cho các dòng sản phẩm cá tra chế biến giá trị gia tăng. Nhưng cơ hội này không dành cho doanh nghiệp “làm cho có”: thị trường Nhật vốn nổi tiếng khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính ổn định của chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp nào xem Nhật chỉ là “kênh xả hàng” sẽ sớm thất vọng.
Thuế giảm nhưng rào cản tăng: Quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn nhập khẩu siết chặt
CPTPP mở ra lợi thế thuế quan cho cá tra, nhưng ưu đãi này không tự động chảy vào tài khoản doanh nghiệp; nó đi kèm bộ lọc là quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn nhập khẩu. “Quy tắc xuất xứ là điều kiện tiên quyết để hưởng ưu đãi CPTPP” – nghĩa là nếu doanh nghiệp vẫn phụ thuộc nguyên liệu, phụ gia hoặc công đoạn chế biến từ ngoài khối, khả năng tận dụng ưu đãi sẽ bị bó hẹp. Bên cạnh đó, mỗi nhà mua hàng trong CPTPP có bộ yêu cầu riêng về quy cách, chứng nhận, năng lực sản xuất, số lượng tối thiểu, thời gian giao hàng và cách xử lý rủi ro. Nói cách khác, CPTPP là sân chơi mà thuế giảm nhưng rào cản kỹ thuật tăng, buộc doanh nghiệp cá tra phải tổ chức lại chuỗi cung ứng, chuẩn hóa quy trình và xây dựng hồ sơ tuân thủ thay vì chỉ chú ý đến giá.
Sự phân hóa Mexico – Anh – Nhật và bài học linh hoạt thị trường
Bức tranh CPTPP không đồng nhất: Mexico vẫn là thị trường quan trọng khi kim ngạch cá tra tăng 9% trong 8 tháng, nhưng riêng tháng 8 lại giảm tới 36% do tồn kho cao khiến nhà nhập khẩu thận trọng đặt hàng mới. Ngược lại, Anh ghi nhận tăng trưởng 22% trong 8 tháng, một phần nhờ nguồn cung cá thịt trắng khai thác như cá tuyết, cá minh thái bị hạn chế, tạo khoảng trống cho cá tra nuôi ổn định hơn. Sự trái chiều giữa Mexico, Anh và Nhật cho thấy doanh nghiệp không thể phụ thuộc vào một thị trường, một cấu trúc sản phẩm; chiến lược “bán mọi thứ cho mọi người” đã lỗi thời. Các nhà xuất khẩu phải thiết kế danh mục sản phẩm và kênh phân phối theo từng thị trường, linh hoạt dịch chuyển khi nhu cầu thay đổi, thay vì bị động chờ đơn hàng như trước.
Tương lai CPTPP mở rộng: Cá tra Việt Nam sẽ đứng ở đâu?
Biến động thương mại toàn cầu đang thúc đẩy các đối tác tìm thêm nguồn cung và khách hàng, tạo cơ hội để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng cá tra và thủy sản nói chung. Không gian CPTPP cũng chưa dừng lại: tại phiên họp Hội đồng CPTPP lần thứ 10, các thành viên đã bàn về việc gia nhập của Indonesia, Philippines, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và rà soát tiến trình của Costa Rica, Uruguay. Một khối CPTPP mở rộng đồng nghĩa thị trường xuất khẩu cá tra CPTPP sẽ đa dạng hơn, song quy định về xuất xứ, tiêu chuẩn và năng lực cung ứng cũng sẽ đòi hỏi cao hơn. Nếu doanh nghiệp Việt tiếp tục đầu tư chuỗi cung ứng đạt quy tắc xuất xứ, nắm chắc tiêu chuẩn nhập khẩu và chủ động mở rộng mạng lưới khách hàng, cá tra hoàn toàn có thể chuyển từ vị thế “bổ sung nguồn cung” sang “mắt xích chiến lược” trong chuỗi thủy sản khu vực.
