Hen phế quản giao mùa: Khi thời tiết trở thành “chất kích hoạt”
Hen phế quản giao mùa là tình trạng các triệu chứng hen (khò khè, khó thở, nặng ngực, ho) bùng phát hoặc tái phát mạnh hơn khi thời tiết chuyển mùa, do sự thay đổi đột ngột về nhiệt độ, độ ẩm, khí lạnh, khô và các tác nhân gây kích ứng đường thở trong môi trường, khiến tình trạng viêm mạn tính của phế quản trở nên mất kiểm soát và dễ xuất hiện cơn hen cấp nguy hiểm. Thời tiết giao mùa với sáng se lạnh, trưa nóng hanh, chiều tối mưa chính là kịch bản điển hình khiến người bệnh hen phế quản dễ xuất hiện các đợt cấp. Không khí lạnh hoặc khô đột ngột kích thích đường thở, gây co thắt phế quản ở người hen; khi cộng thêm nhiễm virus hô hấp, dị nguyên và thay đổi áp lực không khí, cơn hen trở nên dữ dội và khó lường.
Điều đáng nói là nhiều người chủ quan vì từng kiểm soát hen khá ổn, nên lầm tưởng mình đã “khỏi bệnh”. Thực tế, TS.BS Nguyễn Hữu Trường, Phó Giám đốc Trung tâm Dị ứng - Miễn dịch lâm sàng, Bệnh viện Bạch Mai cho biết cuối tháng 8, thời tiết miền Bắc bắt đầu biến động rõ, nhiệt độ – độ ẩm thay đổi trong ngày làm triệu chứng hen dễ tái phát mạnh. Đây không phải chuyện “trái gió trở trời” đơn giản, mà là lời cảnh báo: nếu không chủ động kiểm soát hen phế quản giao mùa, người bệnh rất dễ phải nhập viện chỉ sau vài ngày giao mùa thất thường.
Sai lầm “đỡ khó thở là ngừng thuốc”: Cái giá phải trả khi cơn hen ập đến
Quan điểm cá nhân: trong số những sai lầm về sức khỏe, việc tự ý bỏ thuốc kiểm soát hen khi thấy đỡ là một trong những sai lầm nguy hiểm nhất. Theo TS.BS Nguyễn Hữu Trường, nhiều người bệnh hen chỉ dùng thuốc cắt cơn, thấy dễ thở liền dừng lại vì nghĩ bệnh đã ổn. Thuốc cắt cơn chủ yếu giãn phế quản và làm dịu triệu chứng trong thời gian ngắn, trong khi tình trạng viêm đường thở – cốt lõi của hen – vẫn âm ỉ và sẵn sàng bùng phát thành cơn cấp bất cứ khi nào thời tiết đổi chiều.
“Do đó, việc chỉ dựa vào thuốc cắt cơn mà bỏ qua thuốc kiểm soát hen theo chỉ định có thể khiến bệnh không được kiểm soát tốt, làm tăng nguy cơ xuất hiện các đợt cấp”. Thuốc kiểm soát, đặc biệt là corticosteroid dạng hít (ICS), có vai trò giảm viêm, hạ tần suất và mức độ nặng của cơn hen. Việc tự ý ngừng, giảm liều, đổi thuốc khi giao mùa chẳng khác nào tháo bỏ lá chắn ngay lúc môi trường bên ngoài đang khắc nghiệt nhất. Nếu coi hen là “đốm than đỏ”, thì thuốc kiểm soát là lớp cát phủ lên từ từ; còn thuốc cắt cơn chỉ là luồng gió thổi bớt khói – không tắt được lửa âm ỉ.
Dưỡng sinh lúc giao mùa: 6 nguyên tắc để cơ thể đủ sức tự bảo vệ
Hen phế quản giao mùa không chỉ liên quan thuốc men, mà còn phụ thuộc vào “chính khí” – sức đề kháng tổng thể. ThS.BS, Lương y Nguyễn Đình Thục, Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam nhấn mạnh: thời điểm giao mùa khiến nhiệt độ, độ ẩm, chênh lệch sáng – tối thay đổi thất thường, cơ thể dễ mất cân bằng và sinh bệnh. Khi chính khí suy, tà khí (các tác nhân gây bệnh) dễ xâm nhập, đặc biệt ở trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh mạn tính, thể trạng yếu. Đây là nhóm phải coi dưỡng sinh lúc giao mùa như một “liệu pháp nền” để hỗ trợ phòng ngừa cơn hen.
Có 6 nguyên tắc dưỡng sinh lúc giao mùa giúp thích nghi khí hậu và tăng sức đề kháng: (1) Thuận theo thời tiết: điều chỉnh quần áo theo nhiệt độ, giữ ấm cổ, ngực, tay chân nhưng tránh mặc bí; hạn chế thay đổi nhiệt độ đột ngột từ phòng điều hòa ra ngoài nắng. (2) Ăn uống điều độ, dưỡng tỳ vị: ăn chín, ấm, đúng bữa, tăng rau quả, uống đủ nước, tránh đồ quá cay, quá lạnh, nhiều dầu mỡ, rượu bia. (3) Ngủ nghỉ đúng giờ để dưỡng thần: hạn chế thức khuya, tránh màn hình trước ngủ, có thể ngâm chân nước ấm và thở sâu thư giãn. (4) Vận động vừa sức: đi bộ, tập dưỡng sinh, thái cực quyền, tránh tập quá sức hoặc khi trời quá nóng/lạnh. (5) Dưỡng phế khi Thu – Đông: ưu tiên thực phẩm thanh nhuận như lê, bách hợp, ngân nhĩ, mè đen, giữ ẩm không khí, tránh khói thuốc, bụi, kích thích đường hô hấp. (6) Giữ tâm trạng ổn định: giảm căng thẳng, duy trì giao tiếp, sở thích cá nhân, có thể thiền, hít thở sâu ở mức phù hợp.
Phòng ngừa cơn hen trong giai đoạn thay đổi thời tiết: Không đợi đến khi khó thở
Thay đổi thời tiết sức khỏe không chỉ là câu chuyện mệt, đau đầu, sụt sịt. Nhiệt độ và độ ẩm biến động trong ngày, kèm nguy cơ nhiễm virus đường hô hấp tăng cao, khiến triệu chứng hen phế quản dễ tái phát. Giao mùa vì thế là thời điểm người bệnh hen phải kiểm soát bệnh chặt hơn, thay vì chờ đến khi xuất hiện khó thở mới xử trí. Theo góc nhìn cá nhân, đây nên là “mùa chuẩn bị trước”, không phải “mùa chạy chữa”. Người từng kiểm soát hen tốt vẫn có thể lên cơn cấp khi tiếp xúc không khí lạnh, mưa hoặc các yếu tố kích thích khác.
Muốn phòng ngừa cơn hen hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ kế hoạch điều trị được bác sĩ hướng dẫn, không tự ý ngừng hoặc thay đổi thuốc kiểm soát hen, dù triệu chứng đã ổn. Thuốc phải dùng đúng liều, đúng thời gian, đúng kỹ thuật; luôn mang theo thuốc cắt cơn được kê để xử trí khi cần. Đồng thời, cần hạn chế tiếp xúc khói thuốc, bụi, hóa chất, dị nguyên đã biết và không khí lạnh; khi ra ngoài sáng sớm hoặc ban đêm nên giữ ấm đầy đủ. Tái khám định kỳ để bác sĩ đánh giá mức độ kiểm soát và điều chỉnh phác đồ, nhất là trước giai đoạn thời tiết thay đổi. Với các biện pháp này, người hen có thể chủ động đi trước một bước, thay vì bị cơn hen “tấn công bất ngờ” giữa lúc giao mùa.
Khi dưỡng sinh là nền, bác sĩ là “phanh an toàn” cuối cùng
Dưỡng sinh lúc giao mùa không phải những nghi thức cầu kỳ, mà bắt đầu từ ăn, ngủ, vận động và điều chỉnh sinh hoạt cho phù hợp thời tiết. Nhưng một sai lầm ngày càng phổ biến là dùng thuốc bổ, rượu thuốc, trà thảo dược “cho khỏe lên” khi thấy cơ thể mệt mỏi, mà không hiểu thể trạng và bệnh nền của mình. ThS.BS, Lương y Nguyễn Đình Thục khuyến cáo không nên tự ý dùng thuốc, vị thuốc hoặc trà thảo dược chỉ vì cảm thấy mệt lúc giao mùa. Người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính càng phải thận trọng.
Với hen phế quản giao mùa, dưỡng sinh là nền giúp cơ thể mạnh hơn, ít bị kích thích; còn điều trị y khoa là “phanh an toàn” bảo vệ tính mạng. Khi xuất hiện triệu chứng bất thường kéo dài, người bệnh cần đi khám thay vì chỉ áp dụng các biện pháp dưỡng sinh tại nhà. Từ góc độ cá nhân, cách sống khôn ngoan không phải là chống đối thời tiết, mà là học cách sống cùng nó: hiểu cơ thể mình, tôn trọng phác đồ điều trị, điều chỉnh lối sống theo khí hậu. Nếu làm được điều đó, những ngày giao mùa không còn là nỗi ám ảnh của người hen, mà chỉ là một chặng chuyển tiếp mà cơ thể có thể vượt qua an toàn.
