Minh bạch dinh dưỡng: từ nhãn thực phẩm đến quyền được biết
Minh bạch dinh dưỡng là việc công khai, rõ ràng và dễ hiểu mọi thông tin về thành phần, giá trị dinh dưỡng, cảnh báo sức khỏe trên nhãn thực phẩm, giúp người tiêu dùng so sánh, lựa chọn và xây dựng chế độ ăn lành mạnh, đồng thời tạo áp lực buộc doanh nghiệp và cơ quan quản lý cải cách hệ thống thực phẩm theo hướng an toàn, bền vững và có trách nhiệm với sức khỏe cộng đồng. Tuần lễ “Dinh dưỡng và Phát triển” được Bộ Y tế phát động ngày 19/10 với mục tiêu khuyến khích các gia đình nâng cao chất lượng bữa ăn, bảo đảm an toàn thực phẩm, ăn đa dạng và tận dụng nguồn thực phẩm địa phương. Việc nhấn mạnh minh bạch thông tin dinh dưỡng trên thực phẩm không phải chi tiết kỹ thuật, mà là tuyên bố chính trị: người dân có quyền biết mình đang ăn gì, và hệ thống lương thực phải thay đổi để đáp ứng quyền đó.
Dinh dưỡng và Phát triển: Khi khuyến cáo ăn uống trở thành yêu cầu cải cách
Điểm đáng chú ý của Tuần lễ “Dinh dưỡng và Phát triển” năm nay là nó không dừng ở các khẩu hiệu ăn uống lành mạnh, mà gắn trực tiếp với cải cách hệ thống thực phẩm. Bộ Y tế kêu gọi các tỉnh, thành tổ chức truyền thông với chủ đề “Đổi mới hôm nay - Dinh dưỡng tốt ngày mai”, tập trung hướng dẫn người dân lựa chọn, chế biến và sử dụng thực phẩm đa dạng, an toàn; tổ chức tốt bữa ăn gia đình, bữa ăn học đường và duy trì vận động hằng ngày. Khuyến cáo ăn đa dạng, tăng rau xanh, trái cây, bớt muối, đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và hạn chế thực phẩm siêu chế biến không còn là lời nhắc mang tính đạo đức, mà là phản ứng chính sách trước thực tế bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 78% tổng số ca tử vong ở người trưởng thành. Khi cơ quan quản lý đồng thời cảnh báo về quảng cáo thổi phồng, thông tin sai lệch về thực phẩm, thông điệp rất rõ: trách nhiệm không chỉ thuộc về người ăn, mà cả người sản xuất và truyền thông.
Những con số báo động: hệ thống lương thực đang nuôi dưỡng bệnh tật
Nếu nhìn vào số liệu, có thể thấy hệ thống lương thực hiện tại vừa tạo ra suy dinh dưỡng, vừa nuôi dưỡng thừa cân, béo phì. Theo số liệu năm 2025, trẻ dưới 5 tuổi có tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi 14,8%, nhẹ cân 8,3%, gầy còm 4,8%, trong khi thừa cân, béo phì đã là 5,9%. Giám sát năm 2024 cho thấy thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi lên tới 18,1% toàn quốc, và cao hơn nhiều ở Tây Nguyên (27,3%) cùng Trung du, miền núi phía Bắc (23,8%). Ở người trưởng thành, tiêu thụ muối trung bình 8,1g/ngày, vượt xa khuyến nghị dưới 5g/ngày của WHO, và tỷ lệ thừa cân, béo phì đạt 19,5%. Tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ tăng 2,2 lần trong giai đoạn 2010–2020. Những con số này không chỉ là cảnh báo y tế; chúng cho thấy hệ thống thực phẩm đang ưu tiên sản phẩm rẻ, mặn, ngọt, nhiều chất béo hơn là thực phẩm tươi, giàu dinh dưỡng, và người tiêu dùng bị dẫn dắt bởi quảng cáo hơn là minh bạch dinh dưỡng.
Đổi mới hệ thống thực phẩm: từ ruộng đồng đến nhãn mác
Các tổ chức quốc tế không đứng ngoài cuộc. Hưởng ứng Ngày Lương thực Thế giới 16/10 với thông điệp “Đổi mới hôm nay, nuôi dưỡng ngày mai”, FAO nhấn mạnh vai trò của đổi mới trong xây dựng hệ thống thực phẩm an toàn, bảo đảm nguồn cung đầy đủ và đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng, gắn với phòng ngừa bệnh liên quan đến chế độ ăn uống. Thông điệp của Tuần lễ “Dinh dưỡng và Phát triển” cũng yêu cầu đổi mới hệ thống lương thực, thực phẩm theo hướng bền vững: từ sản xuất an toàn, đa dạng, thích ứng biến đổi khí hậu, đến giảm thất thoát, lãng phí trong bảo quản, chế biến và sử dụng. Đổi mới ở đây không phải vài mô hình thí điểm, mà là thay đổi cách chúng ta sản xuất, chế biến, phân phối và dán nhãn thực phẩm. Trong sản xuất nông nghiệp, phải dùng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy định, kiểm soát dư lượng hóa chất; ở khâu chế biến, cần kiểm soát hàm lượng muối, đường, chất béo để tạo ra sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu dinh dưỡng. Đổi mới hệ thống thực phẩm chỉ có ý nghĩa khi người tiêu dùng được trao công cụ minh bạch dinh dưỡng để lựa chọn và tạo áp lực ngược trở lại.
Ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế thực phẩm siêu chế biến: lựa chọn cá nhân hay chiến lược quốc gia?
Bộ Y tế nhấn mạnh một hướng đi rất cụ thể: ưu tiên thực phẩm tươi, theo mùa, sẵn có tại địa phương; tăng rau xanh, trái cây; đồng thời hạn chế muối, đường, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và thực phẩm siêu chế biến. Đây không chỉ là lời khuyên cho từng gia đình, mà là khung định hướng cho cải cách hệ thống thực phẩm. Khi người dân được hướng dẫn “Đọc nhãn – Hiểu đúng – So sánh – Lựa chọn phù hợp”, chú ý giá trị dinh dưỡng tính theo 100g, 100ml, khẩu phần hay toàn bộ bao gói và tránh bị dẫn dắt bởi quảng cáo, họ trở thành tác nhân thay đổi thị trường. Theo khuyến nghị của WHO, chế độ ăn lành mạnh phải đa dạng, cân đối, an toàn; ưu tiên rau, quả, ngũ cốc nguyên hạt và thực phẩm giàu dinh dưỡng. Nếu chính sách tiếp tục đi theo hướng minh bạch dinh dưỡng, cải cách hệ thống thực phẩm và khuyến khích thực phẩm tươi theo mùa, lựa chọn cá nhân sẽ dần trùng khớp với chiến lược quốc gia về sức khỏe cộng đồng. Câu hỏi còn lại không phải “có nên” mà là “chúng ta sẽ thay đổi nhanh đến mức nào”.
