Mạng lưới metro 255km: bước ngoặt hay tham vọng khó đạt?
Kế hoạch metro TPHCM mở rộng là chương trình phát triển hạ tầng giao thông TPHCM dựa trên 8 tuyến đường sắt đô thị, với 3 tuyến đang thi công và 5 tuyến chuẩn bị khởi công, hướng tới hình thành mạng lưới metro 255km kết nối trung tâm thành phố với các cửa ngõ và vùng lân cận vào năm 2030, qua đó tái cấu trúc mạnh mẽ giao thông đô thị và liên vùng. Thay vì là một dự án đơn lẻ, mạng lưới này là lựa chọn mang tính chiến lược: hoặc TPHCM chấp nhận quá tải giao thông thêm nhiều thập kỷ, hoặc đặt cược vào đường sắt đô thị như trục xương sống của di chuyển. Thành phố hiện thi công đồng thời Metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương), đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm và tuyến Bến Thành - Cần Giờ, đồng thời thúc thủ tục đầu tư để khởi công thêm 5 tuyến mới trong năm 2026, tạo nền móng cho một mạng lưới hoàn chỉnh.
Tuyến Bến Thành - Tham Lương: thước đo năng lực thi công
Tuyến metro Bến Thành Tham Lương đang trở thành phép thử rõ ràng nhất cho khả năng hiện thực hóa tham vọng đường sắt đô thị của thành phố. Đây là Metro số 2, dài 11,27km với khoảng 9,3km đi ngầm, 2km trên cao, gồm 10 ga ngầm, 1 ga trên cao và depot Tham Lương. Sau khi khởi công giữa tháng 1, không khí trên công trường ga ngầm Phạm Văn Bạch ở đường Trường Chinh cho thấy dự án đang được đẩy nhanh: công nhân thi công lồng thép và hệ tường vây dài khoảng 534m, sâu 41m, một hạng mục then chốt để ổn định đất và nước trong quá trình đào hầm. Ga Lê Thị Riêng trên đường Cách Mạng Tháng Tám cũng hoạt động liên tục với máy cẩu, máy đào, bơm hút nước ngầm. Theo Ban MAUR, hai ga này được ưu tiên thi công vì sẽ lắp đặt máy khoan hầm TBM và phấn đấu cơ bản hoàn thành vào quý III/2027.
Những tuyến xuyên vùng: khi metro vượt ra khỏi nội đô
Điểm đáng giá của kế hoạch metro TPHCM mở rộng không chỉ nằm ở các tuyến nội đô, mà ở chiều liên kết vùng được đặt lên bàn một cách rõ ràng. Tuyến Thủ Thiêm - Long Thành dài khoảng 47,7km được thiết kế như hành lang vận tải khối lượng lớn kết nối trung tâm TPHCM với sân bay quốc tế Long Thành, dự kiến khởi công dịp 2.9 và khai thác năm 2030. Đoạn Metro Bến Thành - Thủ Thiêm đang khảo sát địa chất bằng hàng chục mũi khoan, đặc biệt ở đoạn vượt sông Sài Gòn; ga cuối Thủ Thiêm sẽ kết nối với đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam và tuyến Thủ Thiêm – Long Thành, hình thành một nút giao thông quan trọng giữa metro đô thị, đường sắt quốc gia và sân bay. Hai tuyến Thủ Dầu Một – Tao Đàn và TP mới Bình Dương – Suối Tiên đóng vai trò tăng cường liên kết vùng, giảm tải Quốc lộ 13 và tạo trục vận tải công cộng khối lượng lớn giữa đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh.
Metro Bến Thành - Cần Giờ: thử thách tốc độ và đô thị hóa ven biển
Trong số các tuyến mới, Metro Bến Thành - Cần Giờ là ví dụ cho cách TPHCM dùng hạ tầng giao thông TPHCM để kéo giãn phát triển đô thị ra khỏi khu vực lõi. Tuyến này dài khoảng 53,8km, khởi công cuối năm 2025 theo hình thức BOO, đặt mục tiêu hoàn thành năm 2028. Trên sông Soài Rạp, móng cầu dây văng dài khoảng 920m với nhịp chính 360m đang được thi công bằng hệ cọc ống thép, ống vây và khung định vị. Khu vực ga Cần Giờ được xây dựng trên diện tích khoảng 1,2ha cùng depot và Trung tâm điều hành vận tải (OCC) rộng khoảng 25,5ha, cho thấy định hướng nơi đây trở thành đầu mối vận tải chứ không chỉ là một điểm dừng. Theo thiết kế, tuyến đường sắt tốc độ cao này phấn đấu rút ngắn thời gian di chuyển từ trung tâm TPHCM đến Cần Giờ xuống khoảng 13 phút, một con số nếu đạt được sẽ bẻ cong hoàn toàn bản đồ thời gian di chuyển của người dân.
Thách thức tiến độ và cơ hội định hình lại thói quen di chuyển
Tham vọng mạng lưới metro 255km là cần thiết, nhưng rủi ro lớn nhất vẫn nằm ở tiến độ và khả năng phối hợp liên ngành. Metro số 2 được xem là dự án có tiến độ nhanh nhất trong các tuyến đang triển khai, song những rào chắn trên Trường Chinh hay Cách Mạng Tháng Tám cho thấy xung đột không tránh khỏi giữa thi công và giao thông hiện hữu. Thành phố buộc phải tổ chức phân luồng, điều tiết theo từng giai đoạn để giảm ùn tắc, nếu không muốn người dân nhìn metro như nguồn gây bất tiện thay vì giải pháp. Theo kế hoạch, khi hoàn thành vào năm 2030, Metro số 2 sẽ trở thành trục giao thông công cộng sức chở lớn kết nối trung tâm với cửa ngõ Tây Bắc, với năng lực vận chuyển khoảng 14.400 hành khách mỗi giờ mỗi chiều trong giai đoạn đầu khai thác. Câu hỏi còn lại là TPHCM có đủ quyết đoán để giữ kỷ luật tiến độ, đồng thời điều chỉnh quy hoạch đô thị, đất đai, nhà ở quanh các ga để mạng lưới metro thực sự thay đổi thói quen di chuyển, chứ không chỉ là những tuyến đường đẹp trên bản vẽ.
