Metro TPHCM 2030: từ 8 tuyến đường sắt đến “bộ xương sống” đô thị mới
Metro TPHCM 2030 là kế hoạch phát triển mạng lưới 8 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài 255km, kết nối khu trung tâm với sân bay, cảng biển, các đô thị vệ tinh và vùng lân cận, nhằm tái cấu trúc giao thông đô thị, giảm phụ thuộc vào xe cá nhân và dẫn dắt mô hình phát triển không gian thành phố theo hướng nén, bền vững và gắn với giao thông công cộng khối lượng lớn.
Điểm mấu chốt không phải là “có metro” mà là TPHCM đang đồng loạt triển khai 3 tuyến và chuẩn bị khởi công thêm 5 tuyến để hình thành một mạng lưới hoàn chỉnh. Ở tuyến Metro số 2 (Bến Thành - Tham Lương), ga ngầm Phạm Văn Bạch trên đường Trường Chinh đang thi công lồng thép và tường vây dài khoảng 534m, sâu 41m, minh chứng cho tốc độ tăng tốc của dự án. Khởi công từ tháng 1.2026, tuyến dài 11,27km này gồm 10 ga ngầm, 1 ga trên cao và depot Tham Lương, hiện được đánh giá là có tiến độ nhanh nhất. Tham vọng không chỉ nằm ở con số mà ở tầm nhìn thiết kế lại giao thông đô thị gắn với phát triển hạ tầng đồng bộ.
Ba tuyến metro đang thi công: đặt nền cho trục giao thông khối lượng lớn
Nếu nhìn riêng lẻ từng tuyến, người dân dễ xem metro như các dự án độc lập; nhưng khi ghép lại, chúng tạo thành mạng lưới xương sống mới cho giao thông đô thị. Metro số 2 dự kiến hoàn thành năm 2030, kết nối khu trung tâm với cửa ngõ Tây Bắc và mở trục xuyên tâm theo hướng Đông Nam – Tây Bắc khi kéo dài đến Khu đô thị Tây Bắc. Hai ga Phạm Văn Bạch và Lê Thị Riêng được ưu tiên thi công để có thể lắp đặt máy khoan TBM, phấn đấu cơ bản hoàn thành vào quý III/2027 – cột mốc kỹ thuật then chốt cho cả tuyến.
Ở phía Nam, tuyến Bến Thành - Cần Giờ dài khoảng 53,8km được khởi công cuối năm 2025, là tuyến đường sắt tốc độ cao hướng ra biển, đặt mục tiêu hoàn thành năm 2028 để rút ngắn thời gian từ trung tâm đến Cần Giờ còn khoảng 13 phút. Cùng lúc, đoạn ngầm Bến Thành - Thủ Thiêm dài 6,2km đang khảo sát địa chất, chuẩn bị cho việc vượt sông Sài Gòn và kết nối với ga trung tâm đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam và tuyến Thủ Thiêm - Long Thành. Khi ba tuyến này vào khai thác, mô hình di chuyển xuyên tâm sẽ thay đổi: thay vì kẹt xe mặt đất, trục chính dịch chuyển xuống lòng đất bằng các tuyến đường sắt đô thị.
Năm tuyến tiếp theo và mục tiêu mạng lưới 255km: cuộc chơi liên vùng
Thay vì chờ hoàn thành từng tuyến rồi mới tính tiếp, TPHCM chọn cách mở rộng mạng lưới đồng thời: đẩy nhanh thủ tục để khởi công thêm 5 tuyến metro trong năm 2026, tạo nền tảng hoàn thành 255km metro TPHCM 2030. Trung tâm trong chiến lược này là tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành dài khoảng 47,7km, kết nối khu đô thị Thủ Thiêm với Cảng hàng không quốc tế Long Thành, dự kiến khởi công dịp 2.9 và khai thác năm 2030. Khi đi vào hoạt động, tuyến này sẽ trở thành hành lang vận tải khối lượng lớn giữa trung tâm và sân bay, rút ngắn thời gian di chuyển và kết nối trực tiếp với mạng lưới metro hiện hữu.
Ba tuyến Metro số 6 (Tân Sơn Nhất - Phú Hữu), Thủ Dầu Một - Tao Đàn và TP mới Bình Dương - Suối Tiên đang được khảo sát địa chất để hoàn thiện báo cáo tiền khả thi. Metro số 6 gần 23km sẽ nối Metro 2 tại Bà Quẹo, đi qua các nhà ga T1, T2, T3 sân bay Tân Sơn Nhất rồi kéo dài đến Phú Hữu để kết nối với tuyến Thủ Thiêm - Long Thành. Hai tuyến còn lại đóng vai trò bắc cầu liên vùng: Thủ Dầu Một - Tao Đàn giảm tải Quốc lộ 13, còn TP mới Bình Dương - Suối Tiên nối trực tiếp với Metro số 1, tạo trục giao thông công cộng giữa đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh. Đây là bước chuyển từ tư duy “giao thông trong ranh” sang “giao thông vùng đô thị mở”.
Công viên 23 Tháng 9 và ga Bến Thành: mô hình đô thị nén quanh metro
Metro chỉ phát huy hết vai trò khi được gắn chặt với cấu trúc đô thị. Khu vực Công viên 23 Tháng 9 là minh chứng cho cách TPHCM đang chuyển sang mô hình đô thị nén quanh nhà ga. UBND phường Bến Thành đang lấy ý kiến người dân về đồ án quy hoạch chi tiết 1/500 khu vực này, với tổng diện tích khoảng 93.099m², kết hợp công viên, khu thương mại dịch vụ và bãi đỗ xe ngầm kết nối trực tiếp với ga Bến Thành. Điểm nhấn của đồ án là khu công trình ngầm hơn 82.099m², tối đa 4 tầng hầm; tổng diện tích sàn khoảng 317.867m², gồm hơn 146.940m² bãi xe, 26.273m² không gian nhà ga và khoảng 144.653m² thương mại – dịch vụ.
Trên mặt đất, khu vực này vẫn là công viên công cộng, với khoảng 87.437m² đất cây xanh, còn lại là đất giao thông, giữ vai trò “lá phổi xanh” giữa trung tâm. Bên dưới lòng đất, các chức năng được tổ chức liên hoàn để hình thành một tổ hợp giao thông – thương mại hiện đại. Trung tâm thương mại ngầm sẽ nối trực tiếp với nhà ga và hệ thống đường đi bộ dưới lòng đất, tạo chuỗi mua sắm và dịch vụ liên tục ngay dưới trung tâm thành phố. Bãi đỗ xe ngầm giúp giảm áp lực đỗ xe trên mặt đất, giải phóng không gian cho cây xanh và quảng trường công cộng. Đây chính là hình mẫu phát triển hạ tầng gắn với metro: đưa giao thông, bãi xe và thương mại xuống ngầm, trả lại bề mặt cho người đi bộ và không gian công cộng.
Từ giao thông đô thị đến động lực phát triển kinh tế khu vực lân cận
Khi bàn về metro TPHCM 2030, nếu chỉ nói đến giảm ùn tắc là chưa đủ. Mỗi hạng mục hoàn thành đúng tiến độ được kỳ vọng sẽ sớm đưa các tuyến metro vào khai thác, giảm kẹt xe và tạo động lực phát triển cho thành phố. Quan trọng hơn, các tuyến đường sắt đô thị và tuyến đường sắt liên vùng như Thủ Thiêm - Long Thành khi vận hành sẽ hình thành các hành lang vận tải khối lượng lớn, tái cấu trúc lại dòng di chuyển lao động, khách du lịch, dòng vốn và cả dòng phát triển bất động sản quanh nhà ga.
Không gian dịch vụ vận tải gắn với nhà ga được thiết kế gồm khu bán vé, quầy thông tin, khu chờ và dịch vụ hỗ trợ hành khách, giúp việc tiếp cận giao thông công cộng thuận tiện hơn. Bãi đỗ xe ngầm trong các tổ hợp như Công viên 23 Tháng 9 được quy hoạch để khai thác hiệu quả quỹ đất, dành thêm diện tích mặt đất cho không gian công cộng – yếu tố then chốt cho sức sống kinh tế – xã hội khu vực lõi đô thị. Cách tiếp cận này cho thấy TPHCM đang coi phát triển hạ tầng metro không chỉ là xây đường sắt, mà là tái thiết cấu trúc đô thị. Nếu giữ vững tiến độ và chất lượng, đến 2030, hệ thống metro sẽ thay đổi mô hình giao thông và kéo theo một chu kỳ phát triển mới cho các khu vực lân cận.
