AI chủ quyền Việt Nam: từ khẩu hiệu chiến lược đến nhu cầu sinh tồn
AI chủ quyền Việt Nam là khả năng phát triển, vận hành và thương mại hóa trí tuệ nhân tạo dựa trên hạ tầng, dữ liệu, mô hình, nhân lực và doanh nghiệp nội địa, nhằm bảo đảm an ninh kinh tế, năng lực cạnh tranh và quyền tự quyết công nghệ trong dài hạn. Đây không còn là khái niệm mang tính khẩu hiệu. Khi AI dần trở thành hạ tầng thiết yếu như điện hay internet, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng ngoại đồng nghĩa với việc trao phần lớn giá trị gia tăng và dữ liệu chiến lược cho bên thứ ba. Trong bối cảnh AI đang trở thành công nghệ nền tảng mới của nền kinh tế số và là một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia, câu hỏi không phải là có đi theo AI hay không, mà là Việt Nam muốn đi theo bằng công nghệ của ai. Nếu không tự chủ công nghệ lõi, mục tiêu vào nhóm dẫn đầu về phát triển AI trong khu vực sẽ chỉ dừng ở văn bản chính sách.
Doanh nghiệp công nghệ nội địa: trụ cột của công nghệ AI chủ quyền
Nếu coi AI chủ quyền là năng lực quốc gia, thì doanh nghiệp công nghệ nội địa chính là lực lượng tuyến đầu. AI chủ quyền được định nghĩa là khả năng của một quốc gia phát triển trí tuệ nhân tạo bằng chính hạ tầng, dữ liệu, nhân lực và mạng lưới doanh nghiệp trong nước. Thiếu năng lực AI độc lập, doanh nghiệp sẽ bị trói vào dịch vụ ngoại, đối mặt nguy cơ thất thoát giá trị kinh tế và mất quyền chủ động trong phát triển công nghệ. Vì vậy, doanh nghiệp Việt không thể mãi dùng AI như một dịch vụ thuê ngoài; họ phải tiến lên làm chủ cả chuỗi công nghệ AI từ trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, chip, đến mô hình ngôn ngữ lớn và khung pháp lý. Theo cơ quan quản lý khoa học, mục tiêu cao nhất của chiến lược AI là tự chủ công nghệ lõi, chứ không phải chạy theo những ứng dụng lẻ tẻ dễ sao chép.
Từ Viettel, VNPT đến FPT: xây nền hạ tầng và mô hình AI thuần Việt
Nhìn vào các tập đoàn lớn, có thể thấy rõ cách Việt Nam đang xây nền cho công nghệ AI nội địa. Viettel AI phát triển VT-Super-120B-A12B, mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt với 120 tỷ tham số, do chính kỹ sư Việt huấn luyện, hướng tới phục vụ hành chính công, vận hành doanh nghiệp, chăm sóc khách hàng, phân tích dữ liệu và hỗ trợ pháp lý trong nước. VNPT sau khoảng 7 năm đầu tư đã xây hơn 100 mô hình AI chuyên biệt, xử lý trên 2 tỷ lượt yêu cầu, phục vụ khoảng 40 triệu người dân và đồng hành cùng hơn 200 doanh nghiệp, cơ quan nhà nước. Trong khi đó, FPT xây AI Factory để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị AI toàn cầu, đầu tư hạ tầng tính toán và hợp tác với NAVER Cloud nhằm mở rộng cung cấp năng lực AI cho khách hàng quốc tế. Những bước đi này cho thấy doanh nghiệp Việt đã bắt đầu coi AI là năng lực cốt lõi, không phải tiện ích phụ trợ.
AI Hay: minh chứng rằng công nghệ AI nội địa có thể thắng trên sân nhà
Ở tầng ứng dụng, AI Hay là ví dụ thuyết phục rằng công nghệ AI nội địa có thể cạnh tranh sòng phẳng nếu giải đúng bài toán người dùng Việt. Ra đời năm 2022 và chính thức ra mắt ứng dụng vào tháng 6.2024, AI Hay đặt tham vọng định hình lại cách người Việt tìm kiếm và chia sẻ tri thức. Đây là ứng dụng hỏi đáp bằng AI tạo sinh, có dẫn nguồn, được thiết kế phù hợp với văn hóa và ngôn ngữ Việt, mỗi câu trả lời luôn đi kèm trích dẫn nguồn rõ ràng để tăng minh bạch và giảm tình trạng "ảo giác". Chỉ sau khoảng một năm, ứng dụng đạt hơn 10 triệu lượt tải, xử lý hơn 100 triệu câu hỏi mỗi tháng, với đánh giá trung bình 4,7/5,0 từ hơn 300.000 người dùng; số liệu mới nhất cho thấy lượt tải đã vượt 22 triệu. Đầu năm 2026, AI Hay được xếp top 10 startup tại TP.HCM, đứng đầu nhóm startup AI Việt Nam và thứ 6 khu vực Đông Nam Á, một vị trí hiếm có đối với sản phẩm thuần Việt trong cuộc đua phát triển AI ASEAN.
Tham vọng top 3 ASEAN: cơ hội lớn, thách thức không nhỏ
Nghị quyết số 57-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam vào nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI. Năm 2026 được xem là giai đoạn tăng tốc, với định hướng không dừng ở ứng dụng AI đơn lẻ mà từng bước làm chủ công nghệ lõi, tự chủ các mô hình đa dụng và mô hình nền tảng dựa trên dữ liệu trong nước, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ ngoại. Nhưng khoảng cách từ tham vọng chính sách đến năng lực thực tế vẫn còn đáng kể: hạ tầng tính toán đắt đỏ, nhân lực chất lượng cao khan hiếm, và doanh nghiệp vẫn quen kinh doanh trên nền tảng ngoại. Theo cơ quan quản lý, Việt Nam xác định hai nội dung cốt lõi là nghiên cứu phát triển và ứng dụng AI, với mục tiêu cao nhất là tự chủ công nghệ lõi. Để đi xa hơn, câu chuyện sẽ phụ thuộc vào việc các startup như AI Hay có đầu tư sâu vào công nghệ lõi và mở rộng sản phẩm vào đời sống người Việt đến đâu, đồng thời doanh nghiệp lớn có dám coi AI là trụ cột cạnh tranh mới thay vì dự án thử nghiệm.
