Từ quyền được đi học đến khả năng đi học: vì sao tiền ăn, tiền học phí lại quyết định
Chính sách hỗ trợ học sinh dân tộc là hệ thống trợ cấp học phí học sinh và hỗ trợ dinh dưỡng được thiết kế dựa trên mức lương cơ bản, nhằm giảm gánh nặng tài chính cho gia đình người dân tộc thiểu số, bảo đảm các em có thể đến trường đều đặn và duy trì quá trình học tập lâu dài như một quyền an sinh giáo dục cơ bản. Hỗ trợ học sinh dân tộc chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó biến cam kết chính sách giáo dục công bằng thành những suất ăn, khoản trợ cấp, chỗ ở nội trú cụ thể, giúp cha mẹ bớt phải cân đo giữa việc cho con đi học hay cho con ở nhà lao động. Trong bối cảnh nhiều cộng đồng vẫn còn tỷ lệ nghèo đa chiều cao, nếu bữa ăn ở trường và học phí không được Nhà nước gánh đỡ, thì câu khẩu hiệu "không để ai bị bỏ lại phía sau" sẽ rất khó đứng vững trong đời sống.
Nghị định 57/2017: đi học có "lương" và cấu trúc hỗ trợ tính theo lương cơ bản
Nghị định 57/2017/NĐ-CP tạo ra một bước chuyển rõ rệt: thay vì hỗ trợ nhỏ lẻ, Nhà nước xây dựng khung trợ cấp dựa trên mức lương cơ bản, áp dụng cho trẻ mầm non đến sinh viên thuộc 16 dân tộc rất ít người. Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, từ tháng 7/2017 đến tháng 5/2026 đã có 160.691 trẻ em và học sinh, sinh viên dân tộc rất ít người hưởng chính sách với tổng kinh phí hơn 1.320,3 tỷ đồng. Đây là con số biết nói: hỗ trợ học sinh dân tộc không còn là ngoại lệ, mà là cấu phần ổn định của an sinh giáo dục. Mức trợ cấp được phân tầng: trẻ mầm non được hưởng 30% lương cơ bản mỗi tháng; học sinh tiểu học, THCS, THPT hưởng 40%; học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú và một số mô hình bán trú từ 60% đến 100%; sinh viên dự bị đại học, đại học và nghề cũng ở mức 100% lương cơ bản. Cách làm này thừa nhận chi phí học tập là chi phí sống, và coi việc đi học như một "công việc" có thu nhập tối thiểu để học sinh bám trường.
Tiền ăn, nội trú: bữa cơm no là điều kiện để bài học không bị gián đoạn
Nếu hỗ trợ học phí trả lời câu hỏi "có đi học được không", thì hỗ trợ bữa ăn nội trú, bán trú trả lời câu hỏi "có trụ được ở trường không". Kinh nghiệm từ các trung tâm hỗ trợ giáo dục hòa nhập cho học sinh khuyết tật cho thấy, chỉ khi bữa ăn và chỗ ở được bảo đảm thì việc học mới thành nếp. Theo Nghị quyết 386/2024/NQ-HĐND, học sinh nội trú tại các trung tâm này được hỗ trợ 1,872 triệu đồng/tháng tiền ăn, bán trú 1,404 triệu đồng/tháng, cùng 150.000 đồng/tháng chi phí học tập; học sinh thuộc hộ nghèo còn được hỗ trợ thêm 1,872 triệu đồng/tháng và 500.000 đồng/học kỳ để mua đồ dùng học tập. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Chính sách góp phần cải thiện chất lượng bữa ăn, nâng cao sức khỏe, thể trạng và khả năng học tập của học sinh, giúp các em duy trì việc đến trường ổn định". Khi bữa cơm được tính vào chính sách, gánh nặng chi tiêu hằng ngày của gia đình giảm đi, phụ huynh yên tâm để con xa nhà, còn nhà trường duy trì được nền nếp học tập liên tục.
Khoảng trống ở lứa tuổi nhà trẻ: bỏ lỡ "thời vàng" và thách thức chính sách giáo dục công bằng
Dù Nghị định 57 tạo ra mạng lưới hỗ trợ học sinh dân tộc khá đầy đủ từ mầm non đến đại học, một khoảng trống đáng lo vẫn tồn tại: trẻ dưới 3 tuổi chưa được đưa vào diện hỗ trợ. Trong khi đó, Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu chăm lo giáo dục từ những năm đầu đời và thực hiện phổ cập cho trẻ 3–5 tuổi. Sự lệch pha giữa yêu cầu chính trị và thiết kế chính sách khiến "thời vàng" phát triển của trẻ em dân tộc thiểu số bị bỏ qua; nhiều gia đình nghèo buộc phải gửi con ở nhà hoặc trông theo kiểu tự phát, bởi đưa trẻ đến lớp mà không có chính sách hỗ trợ càng tăng gánh nặng chi phí. Đáng chú ý, trong giai đoạn 2021–2025, chuẩn nghèo đa chiều ở nông thôn tăng mức thu nhập từ 700.000 lên 1.500.000 đồng/người/tháng, nghĩa là nhiều hộ chính thức được công nhận nghèo hơn trước. Trong bối cảnh đó, bỏ ngỏ lứa tuổi nhà trẻ là đi ngược lại tinh thần chính sách giáo dục công bằng: những ai cần nâng đỡ nhất lại phải tự xoay xở sớm nhất.
Hệ thống hỗ trợ tích hợp: từ dinh dưỡng, học phí đến đào tạo nhân lực dân tộc
Điểm đáng mừng là chính sách hỗ trợ học sinh dân tộc đang dần được nhìn như một trục an sinh giáo dục dài hạn chứ không chỉ là cứu trợ tại chỗ. Bên cạnh trợ cấp học phí học sinh và tiền ăn, nhiều chương trình đã gắn hỗ trợ dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, sản xuất sinh kế với mục tiêu nâng thể trạng và tri thức của cả cộng đồng. Ở các trung tâm giáo dục hòa nhập, hỗ trợ ăn ở được coi là "nền tảng để các em yên tâm học tập, can thiệp và rèn luyện"; chính sách đến đúng đối tượng, được bảo đảm nguồn lực, trở thành điểm tựa để mỗi học sinh có thêm điều kiện học tập, rèn luyện, phát triển và không bị bỏ lại phía sau. Trên bình diện rộng hơn, định hướng hiện nay là chuyển từ "đảm bảo cơ hội học" sang "đầu tư chiến lược vào nguồn nhân lực chất lượng cao" trong các dân tộc rất ít người. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu nghiên cứu cơ chế hỗ trợ mạnh hơn, kể cả học bổng đào tạo ở nước ngoài cho học sinh dân tộc xuất sắc. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng dự thảo nghị định mới, dự kiến trình Chính phủ vào tháng 10/2026, trong đó đề xuất bổ sung trẻ nhà trẻ dân tộc vào diện được hỗ trợ. Nếu các khâu từ bữa ăn, học phí đến lộ trình đào tạo nhân tài được nối liền, an sinh giáo dục sẽ không chỉ là tấm lưới an toàn mà còn là bàn đạp để học sinh dân tộc bước vào những vị trí lãnh đạo, đại diện như các đại biểu Quốc hội trẻ đến từ các cộng đồng rất ít người.
