Hỗ trợ tài chính giáo dục: Không chỉ là “tiền trợ cấp” mà là quyền học tập
Hỗ trợ tài chính giáo dục cho học sinh khuyết tật và học sinh dân tộc thiểu số là tập hợp các chính sách trợ cấp tiền ăn, học phí và chi phí học tập, được thiết kế dựa trên mức lương cơ bản và ngân sách nhà nước, nhằm giảm gánh nặng kinh tế cho gia đình, duy trì việc đến trường và tạo điều kiện để các em theo đuổi giáo dục lâu dài như một con đường lập thân và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực xã hội. Những chính sách hỗ trợ học sinh này đặt câu hỏi quan trọng: nhà nước muốn dừng lại ở đảm bảo cơ hội học, hay chuyển sang đầu tư có chiến lược vào nhân tài thuộc các nhóm yếu thế. Chính sự chuyển dịch này khiến năm học mới không chỉ là kỳ khai giảng, mà là bản thử sức tiếp theo cho một hướng đi đầy tham vọng: dùng ngân sách giáo dục để bẻ cong đường cong bất bình đẳng.
Đi học có lương: Cách chính sách hỗ trợ học sinh dân tộc thiểu số tạo nên đại biểu Quốc hội
Trong giáo dục dân tộc thiểu số, Nghị định 57/2017 đã trở thành điểm xoay quan trọng khi quy định mức hỗ trợ dựa trên lương cơ bản cho cả năm học. Thay vì coi đó là ưu đãi tượng trưng, mô hình “đi học có lương” buộc chúng ta nhìn học sinh dân tộc rất ít người như những người đang được đầu tư để trở thành nguồn nhân lực chất lượng. Theo quy định, trẻ mầm non được hỗ trợ 30% mức lương cơ bản, học sinh tiểu học, THCS, THPT là 40%, học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú hoặc bán trú là 60%, khối dự bị đại học, đại học và giáo dục nghề nghiệp được 100% mức lương cơ bản mỗi tháng. Đó là nền tài chính giúp những cái tên như Lô Thị Bảo Vy – người hưởng 100% mức lương cơ bản suốt 12 tháng/năm trong quá trình học nội trú – đi từ bản làng O Du lên giảng đường, rồi bước vào nghị trường với tư cách đại biểu Quốc hội. Khi một chính sách hỗ trợ tài chính giáo dục có thể tạo ra đại biểu đến từ dân tộc chỉ vài nghìn người, chúng ta không thể xem nó là trợ cấp xã hội thuần túy; đó là công cụ chiến lược để mở rộng năng lực đại diện và tiếng nói cho cộng đồng yếu thế.
Tiền ăn cho học sinh khuyết tật: Bữa cơm đủ đầy giữ chân các em ở lại trường
Nếu với học sinh dân tộc thiểu số, hỗ trợ học phí gắn với lương cơ bản là chiếc cầu nối đến đại học, thì với học sinh khuyết tật, bữa ăn mới là nền móng của mọi can thiệp giáo dục. Tại Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập – Gia Nghĩa, 53 học sinh khuyết tật được chăm sóc, giáo dục và can thiệp, trong đó có 32 em nội trú, 21 em bán trú, 5 em thuộc hộ nghèo. Chính sách hỗ trợ tiền ăn giúp những gia đình nghèo không phải lựa chọn giữa việc cho con đến trung tâm hay ở nhà để tiết kiệm chi phí. Theo Nghị quyết 386, học sinh nội trú được hỗ trợ 1,872 triệu đồng/tháng, bán trú 1,404 triệu đồng/tháng, cùng 150.000 đồng/tháng chi phí học tập. "Theo báo cáo, từ năm học 2024–2025 đến nay, đã có 331 học sinh khuyết tật tại các trung tâm được hỗ trợ tiền ăn với tổng kinh phí hơn 5,249 tỷ đồng". Đó không chỉ là con số ngân sách, mà là hàng trăm gia đình không còn phải lo bữa cơm hàng ngày để con được đến lớp. Trung tâm ghi nhận 3 học sinh đạt thành tích xuất sắc, 16 em hoàn thành tốt mục tiêu giáo dục cá nhân, 33 em tiến bộ rõ về kỹ năng tự phục vụ – những kết quả mà không thể có nếu các em liên tục bỏ học vì thiếu tiền ăn. Khi chính sách hỗ trợ tiền ăn chạm đúng vào chỗ đau kinh tế, nó trở thành chiếc khóa giữ cửa trường mở rộng cho học sinh khuyết tật.
Tác động dài hạn: Từ giữ chân học sinh đến nâng chất lượng giáo dục các nhóm yếu thế
Giữ chân học sinh yếu thế ở lại trường là thước đo thực sự của mọi chính sách hỗ trợ học sinh. Báo cáo của ngành giáo dục cho thấy, riêng Nghị định 57 đã giúp 160.691 trẻ em và học sinh dân tộc thiểu số hưởng lợi, với tổng chi trên 1.320,3 tỷ đồng. Từ các lớp học ở vùng khó khăn đến nghị trường, chính sách được đo bằng kết quả cụ thể: những người như Bảo Vy, Xô Vi bước từ trường dân tộc nội trú lên vị trí đại biểu Quốc hội, mang tiếng nói cộng đồng vào các quyết sách quốc gia. Ở phía học sinh khuyết tật, trung tâm Gia Nghĩa ghi nhận 100% học sinh được xây dựng hoặc điều chỉnh kế hoạch giáo dục cá nhân, được theo dõi, đánh giá định kỳ về nhận thức, ngôn ngữ, giao tiếp, hành vi, vận động và kỹ năng thích ứng, qua đó nhiều em tiến bộ rõ rệt trong khả năng hòa nhập. Khi có nguồn hỗ trợ ổn định cho tiền ăn, nội trú, bán trú và chăm sóc sức khỏe, nề nếp học tập được duy trì, can thiệp giáo dục diễn ra thường xuyên. Nói cách khác, hỗ trợ tài chính giáo dục đang dịch chuyển từ vai trò “lá chắn chống bỏ học” sang vai trò “bệ đỡ nâng chất lượng học tập” cho toàn bộ nhóm học sinh yếu thế.
Bước tiếp theo của một chính sách nhân văn: Giữ vững nguồn lực, nâng tầm đầu tư
Sau gần một thập kỷ thực hiện Nghị định 57, định hướng giáo dục dân tộc thiểu số đã chuyển từ bảo đảm cơ hội học sang đầu tư chiến lược vào nguồn nhân lực chất lượng. Đây là nền tảng cho bước đi mới: hỗ trợ đào tạo nước ngoài cho 20% học sinh dân tộc rất ít người xuất sắc trong giai đoạn 2026–2030 theo một chương trình mục tiêu quốc gia đã được phê duyệt. Ở khía cạnh học sinh khuyết tật, lãnh đạo Trung tâm Gia Nghĩa nhấn mạnh mong muốn chính sách tiếp tục được bảo đảm nguồn lực để thực hiện ổn định, lâu dài. Thực tiễn tại trung tâm cho thấy chính sách phát huy hiệu quả, nhưng vẫn cần được hoàn thiện để đáp ứng tốt hơn nhu cầu chăm sóc, giáo dục. Điều đáng nói là khi chính sách đi đúng đối tượng và có nguồn lực phù hợp, nó không chỉ giúp gia đình bớt gánh nặng tài chính, mà trở thành điểm tựa tâm lý để học sinh dám mơ xa hơn. Kết luận công bằng cho năm học mới là: chúng ta đã có những chính sách hỗ trợ tài chính giáo dục đủ mạnh để thay đổi đường đời của học sinh khuyết tật và dân tộc thiểu số; thách thức còn lại là giữ vững ngân sách, đo lường nghiêm túc hiệu quả và mạnh dạn nâng trần kỳ vọng từ “không bỏ ai lại phía sau” lên “đưa nhiều hơn người yếu thế vào hàng ngũ tinh hoa tri thức”.
