Đường gieo chữ nơi vùng cao: khi tình yêu nghề phải thắng đường xá
Giáo viên vùng cao là những thầy cô đang hàng ngày vượt qua thách thức đường xá hiểm trở, thiếu thốn cơ sở vật chất và khoảng cách địa lý ở các bản làng xa xôi để mang giáo dục vùng biên giới đến với học sinh bản xa, duy trì mạng lưới trường lớp lẻ và giữ cho trẻ em dân tộc thiểu số không bị bỏ lại phía sau trên hành trình đến với con chữ.
Nhìn từ miền núi, giáo dục không thất bại vì thiếu nghị quyết, mà vì con đường đến lớp bị núi rừng “nuốt chửng”. Ở các xã vùng cao, biên giới, gian khó không chỉ là những cung đường đèo hiểm trở, sạt lở mùa mưa lũ, mà còn là khoảng cách địa lý ngăn các em nhỏ đến với con chữ. Chính vì vậy, mạng lưới điểm trường lẻ trở thành “mạch sống” của giáo dục vùng cao, nơi mỗi thầy cô cắm bản gánh trên vai cả vai trò nhà giáo, cán bộ dân vận lẫn người anh, người chị. Nếu không có họ, những lớp học nhỏ ven sườn núi sẽ tắt đèn, và với nhiều đứa trẻ, cánh cửa duy nhất để bước ra khỏi nghèo đói cũng đóng lại.
Tam Chung, Chiềng Công, bản Lòm: những tọa độ gian khó trên bản đồ giáo dục vùng biên giới
Ở miền Tây Thanh Hóa, từ trung tâm xã Tam Chung, con đường vào bản Ón dài hơn 20 km, nơi có đường biên giới tiếp giáp với nước bạn Lào và là một trong những bản xa nhất của xã. Điểm trường Ón thuộc Trường PTDT bán trú TH&THCS Tam Chung quy tụ 5 giáo viên cắm bản, dạy 5 lớp với 102 học sinh tiểu học, tất cả đều là con em đồng bào Mông. Ở đây, mỗi tiết học tiếng Việt là một bước đi dài để các em không bị mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn mù chữ – nghèo đói – tái mù chữ.
Xa hơn về phía Tây Bắc, Trường PTDT bán trú Tiểu học và THCS Chiềng Công có 64 cán bộ, giáo viên, nhân viên; 45 lớp với 1.422 học sinh, gồm 33 lớp tiểu học (826 học sinh) và 12 lớp THCS (596 học sinh). Địa bàn rộng, điểm trường phân tán, trong đó khó khăn nhất là Hán Cá Thệnh, cách trung tâm hơn 20 km. Vậy mà trường vẫn thiếu 14 giáo viên theo biên chế, còn thiếu 8 phòng học, 10 phòng ở bán trú, kho bảo quản gạo, 4 phòng công vụ, công trình vệ sinh cho học sinh. Câu chuyện ở bản Lòm, xã Dân Hóa càng cực đoan hơn: riêng điểm trường này có 5 lớp (lớp 1–5), 70 học sinh và 7 giáo viên, tất cả chỉ bám víu vào con đường độc đạo đầy sạt lở để giữ mạch học tập cho trẻ.
Thách thức đường xá sau mỗi mùa mưa lũ: bài kiểm tra khắc nghiệt nhất
Điều tàn nhẫn là bài kiểm tra khó nhất với giáo dục vùng cao không diễn ra trong lớp, mà trên đường tới trường. Sau mỗi mùa mưa lũ, con đường đến trường ở nhiều bản làng vùng cao lại thêm những thử thách mới: đất đá sạt lở, những đoạn đường lầy lội kéo dài, thậm chí học sinh phải vượt suối để tới lớp. Con đường dài khoảng 25 km vào bản Lòm có nhiều đoạn dốc cao, một bên là núi Giăng Màn, một bên là hồ thủy điện La Trọng; vào tới bản Cha Cáp, đường càng hư hỏng, sạt lở, chia cắt bởi khe suối.
Đó không phải những “trải nghiệm thú vị” mà là nguy cơ khiến giáo viên vùng cao và học sinh bản xa phải đánh cược an toàn của mình mỗi ngày. Nhiều thầy cô buộc phải đi thành nhóm để lỡ có bất trắc còn giúp nhau qua ngầm tràn, khe suối. Trong bối cảnh ấy, việc duy trì sĩ số, ngăn học sinh bỏ học vì sợ đường là chiến công thầm lặng quan trọng hơn mọi danh hiệu thi đua. Nếu chúng ta chỉ ngồi phòng lạnh bàn về đổi mới chương trình mà bỏ qua thách thức đường xá, mọi cải cách sẽ trôi theo bùn đất mùa lũ.
Cơ sở vật chất thiếu thốn và nỗ lực bù đắp khoảng trống của xã hội
Không ai kỳ vọng lớp học ở vùng cao phải đẹp như trường thành phố, nhưng hiện trạng thiếu thốn ở nhiều nơi đang vượt quá ngưỡng chấp nhận. Nhiều trường PTDT bán trú phải xoay xở trong cảnh thiếu giáo viên, thiếu phòng học, thiếu cả nhà ở bán trú, kho gạo, phòng công vụ và công trình vệ sinh cho học sinh. Trong khi đó, toàn tỉnh miền núi có hàng trăm điểm trường lẻ, với khoảng 615 điểm mầm non và tiểu học vùng biên, vùng cao, nơi các giáo viên cắm bản âm thầm giữ ổn định giáo dục cho trẻ em dân tộc thiểu số.
Điểm tích cực là xã hội đã bắt đầu nhận ra rằng giáo dục vùng biên giới không thể để các thầy cô tự xoay sở. Cải thiện điều kiện học tập cho trẻ em vùng biên giới, vùng khó khăn cũng là nỗ lực đang được cả nước chung tay thúc đẩy. Trước thềm năm học 2026–2027, một chương trình đồng hành đã tài trợ nâng cấp cơ sở vật chất, điều kiện vệ sinh cho các điểm trường ở Lai Châu, Lào Cai, Quảng Trị với tổng giá trị 670 triệu đồng; trao 2.200 suất quà là sản phẩm sạch khuẩn, giày dép trị giá 750 triệu đồng; tổ chức 1.000 suất khám, tư vấn sức khỏe miễn phí và 70 suất học bổng trị giá 60 triệu đồng cho học sinh khó khăn. Đây là minh chứng rõ ràng rằng khi doanh nghiệp, đoàn thể và cộng đồng chung tay, gánh nặng trên vai giáo viên vùng cao có thể vơi đi phần nào.
Từ bổn phận đến cam kết: vì sao chúng ta không được phép để thầy cô vùng cao đơn độc
Đường xa, trường lớp phân tán, thiếu giáo viên, cơ sở vật chất còn khó khăn, nhưng bằng trách nhiệm và tình yêu nghề, các thầy cô ở những trường PTDT bán trú như Chiềng Công vẫn ngày ngày bám trường, bám lớp, nỗ lực đưa con chữ đến với học sinh vùng cao. Dù vậy, những giáo viên công tác tại bản Lòm vẫn bền bỉ, quyết tâm mang tri thức đến với học trò, mở ra cơ hội để các em bước ra khỏi những giới hạn của núi rừng. Ở Tam Chung, mạng lưới điểm trường lẻ được xem là “mạch sống” của giáo dục vùng cao, giúp học sinh không phải bỏ học vì đường xa.
Nếu coi thế hệ trẻ là tương lai, chúng ta phải thành thật thừa nhận: để giáo dục vùng cao cất cánh, lòng tận tâm của thầy cô thôi là không đủ. Nhà nước cần ưu tiên đầu tư hạ tầng giao thông đến tận điểm trường, bảo đảm biên chế để không còn tình trạng thiếu 14 giáo viên trong một ngôi trường vùng khó. Các chương trình xã hội hóa cần chuyển từ những đợt tặng quà theo mùa sang hỗ trợ lâu dài cho giáo dục vùng biên giới. Khi cả hệ thống cùng chia sẻ, hành trình gieo chữ của giáo viên vùng cao sẽ bớt hiểm nguy hơn, và mỗi mùa mưa lũ sẽ không còn là nỗi ám ảnh kéo lùi ước mơ của những đứa trẻ bản xa.
