Giáo viên vùng sâu ở Hướng Phùng: dạy học vùng cao là hành trình gian khổ, không phải câu chuyện lãng mạn
Giáo viên vùng sâu ở Hướng Phùng, Quảng Trị là những người tham gia vào công việc dạy học vùng cao trong điều kiện đường sá xuống cấp, sạt lở, bị chia cắt bởi suối sâu và vực thẳm, phải đi hàng chục km băng rừng, vượt suối để đem giáo dục nông thôn đến với trẻ em đồng bào Vân Kiều ở các điểm trường Cát và Trỉa, chấp nhận xa gia đình, đối diện thách thức giáo viên về an toàn, sức khỏe và tâm lý mỗi ngày.
Sự thật là, nếu chỉ nhìn giáo viên vùng sâu qua những bức ảnh đẹp bên bảng, chúng ta sẽ đánh giá quá nhẹ những gì họ đang gánh. Ở xã Hướng Phùng, quãng đường từ trung tâm xã theo Quốc lộ 9 đến Km27 rồi vào Cát Trỉa dài tới khoảng 85km, trong đó 18km cuối đã xuống cấp nghiêm trọng. Khi mưa lớn, đoạn này bị cắt đứt, buộc giáo viên phải đi đường vòng 31km men theo đường đất, băng rừng, vượt suối để đến lớp. Điều này cho thấy dạy học vùng cao không còn là chuyện "nhiệt huyết nghề giáo" chung chung, mà là sự lựa chọn đối mặt hiểm nguy có tính hệ thống.
Con đường 18km đầy hố sâu: khi giao thông yếu kém trở thành rào cản giáo dục
Trận lũ lịch sử đã cuốn trôi tuyến đường từ Km27 Quốc lộ 9 vào thôn Cát Trỉa, để lại gần 10 vị trí bị đứt đoạn đến nay vẫn chưa được khắc phục hoàn toàn. Khoảng 6 năm qua, nhiều đoạn đường xuất hiện hố sâu, vực thẳm, có nơi sâu 5m, có điểm hơn 20m. Đây không chỉ là con đường nguy hiểm cho giao thông, mà là bức tường vô hình chặn cơ hội học tập của trẻ em vùng cao và làm nặng thêm mọi thách thức giáo viên đang đối diện. Theo thầy Nguyễn Đình Sâm, mùa mưa lũ, đường đến trường của giáo viên tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, khiến việc duy trì lịch học đều đặn trở thành cuộc đấu trí với thiên nhiên chứ không đơn thuần là lịch công tác.
Những nhọc nhằn trên đường đến trường của giáo viên cũng chính là khó khăn mà người dân Cát Trỉa phải đối mặt mỗi ngày. Trước đây, đoạn đường 18km chỉ mất khoảng 30 phút đi xe máy, ô tô có thể vào tận thôn; nay nhiều người phải chờ nước rút ở những đoạn tràn qua suối, hoặc vòng theo lối mòn trong rừng để ra vào bản. Nói cách khác, chất lượng giáo dục nông thôn ở đây bị ràng buộc trực tiếp vào một tuyến đường đang vỡ vụn. Khi giao thông bị bỏ quên, nhà nước vô tình chấp nhận việc học sinh, giáo viên và cả người bệnh phải đánh đổi bằng thời gian, sức lực, thậm chí tính mạng.
Giáo viên bám lớp, con nhỏ bám tay mẹ: cái giá thầm lặng của nghề ở vùng cao
Đằng sau hình ảnh giáo viên vùng sâu lội bùn, vượt suối là những câu chuyện riêng đầy day dứt. Cô Nguyễn Thị Lệ Quỳnh nhận nhiệm vụ tại điểm trường Cát khi mới 27 tuổi, vài tháng sau đã phải chứng kiến tuyến đường vào thôn bị lũ cuốn trôi, nhiều đoạn đứt gãy. Nhà ở trung tâm xã, con gái 5 tuổi phải gửi bà ngoại chăm sóc, cô chỉ được về ôm con mỗi chiều thứ 6, rồi lại lên đường vào chủ nhật hay sáng thứ 2. Mỗi lần mẹ chuẩn bị trở lại điểm trường, cô bé khóc nức nở vì không muốn xa mẹ; nhưng "mình là giáo viên, các em học sinh vẫn đang chờ" – lựa chọn ấy cho thấy nghề giáo ở vùng cao gắn với sự hy sinh gia đình cụ thể, không phải những khẩu hiệu chung chung.
Mỗi lần rời nhà, cô Quỳnh đối mặt với những con dốc, dòng suối và đoạn đường bùn lầy, đứt gãy. Những năm qua, cô và đồng nghiệp đã quen với việc dắt xe qua bùn, lội suối, băng rừng để đến trường. Đến điểm trường, trước mắt họ là những học sinh dân tộc Vân Kiều, trong một khu vực có 175 hộ với hơn 500 nhân khẩu, 100% là đồng bào Vân Kiều. Chính sự kiên trì của giáo viên vùng sâu giúp trẻ em ở nơi gần như bị cô lập vẫn có cơ hội tiếp cận tri thức. Nhưng nếu chúng ta tiếp tục coi những câu chuyện này là "điều hiển nhiên của vùng cao", thì chúng ta đang bình thường hóa sự bất công trong giáo dục nông thôn.
Người dân khiêng, đẩy xe: cộng đồng trở thành hạ tầng thay thế
Biểu tượng rõ nhất của sự đùm bọc ở Cát Trỉa không phải những cuộc họp dân, mà là cảnh 4–5 người dân cùng khiêng xe máy giúp giáo viên vượt qua đoạn bùn lầy, nước chảy xiết. Cầu Rào 1 đã bị cuốn trôi hoàn toàn; mỗi khi nước dâng cao, người dân và giáo viên phải đi thuyền qua suối. Những lúc đường bị chia cắt, bà con địa phương chủ động hỗ trợ đưa giáo viên qua những đoạn khó đi. Thực tế, cộng đồng đang đóng vai trò như một "cây cầu sống" để duy trì việc dạy học vùng cao, bù đắp phần nào cho khoảng trống của hạ tầng giao thông và dịch vụ công.
Sự hỗ trợ này không chỉ dành cho giáo viên. Đáng lo nhất là những lúc người dân cần cấp cứu hoặc phụ nữ chuyển dạ; đã có trường hợp người bệnh, sản phụ phải nằm trên võng, được người thân cõng vượt suối, qua những đoạn đường hiểm trở để đến cơ sở y tế. Tuyến đường xuống cấp nghiêm trọng ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, sản xuất và việc đi lại của người dân. Như một vị lãnh đạo địa phương nhận xét, những con đường hư hỏng vì thế không chỉ là câu chuyện về giao thông, mà còn là câu chuyện về việc học của trẻ em, sức khỏe của người dân và sinh kế của cả một bản làng.
Không thể chỉ trông vào tình người: cần một cam kết thực sự cho giáo dục nông thôn
Điều tích cực là cả giáo viên vùng sâu lẫn người dân đều không buông tay. Thầy Nguyễn Đình Sâm cho biết điểm trường Cát và Trỉa cách nhau khoảng 7km, hiện có 118 học sinh với 3 cô giáo và 6 thầy giáo bám lớp hàng ngày. Mỗi khi đường bị chia cắt, bà con địa phương hỗ trợ đưa giáo viên qua những đoạn khó đi, nhà trường rất biết ơn và trân trọng sự đồng hành, tình cảm của bà con. Nhưng sự biết ơn không thể thay thế trách nhiệm. Khi dạy học vùng cao phụ thuộc vào sức người hơn là hạ tầng, chúng ta đang xây dựng một nền giáo dục trên nền đất không vững chắc.
Địa phương mong muốn sớm được đầu tư sửa chữa, nâng cấp tuyến đường từ Km27 Quốc lộ 9 vào Cát Trỉa. Với cô Quỳnh, việc sửa đường không chỉ giúp giáo viên đến trường thuận lợi hơn, mà còn giúp trẻ em đến lớp an toàn, người dân kịp thời đưa người bệnh đi cấp cứu và đưa sản phẩm vùng cao đến thị trường. Nếu chúng ta coi giáo dục nông thôn là nền tảng bình đẳng cơ hội, thì việc ưu tiên ngân sách cho con đường 18km này phải được nhìn như một khoản đầu tư vào tương lai của cả một cộng đồng chứ không chỉ là dự án giao thông. Kết thúc lại, người dân có thể tiếp tục khiêng xe giúp giáo viên, nhưng nhà nước không thể để cộng đồng mãi đóng vai cầu tạm cho một hệ thống giáo dục còn dang dở.
