Một đêm Tosca và khoảnh khắc chuyển mình của opera Tosca Việt Nam
Opera Tosca Việt Nam là lần đầu tiên kiệt tác Tosca của nhà soạn nhạc Giacomo Puccini được Nhà hát Nhạc, Vũ kịch Việt Nam (VNOB) dàn dựng và công diễn trọn vẹn tại Hà Nội, đưa một chuẩn mực sân khấu cổ điển thế giới lên sàn diễn trong nước với ê-kíp nghệ sĩ Việt Nam làm chủ về thanh nhạc, diễn xuất và dàn nhạc. Tối 26/9, khi Tosca vang lên trong Nhà hát Hồ Gươm, điều khán giả cảm nhận không chỉ là sự choáng ngợp trước Puccini kiệt tác đã tồn tại hơn một thế kỷ, mà còn là nỗi xúc động khi thấy những nghệ sĩ Việt Nam đứng trên sân khấu và cống hiến bằng tất cả nội lực của mình. Người yêu opera lâu năm từng không nghĩ sẽ có ngày được xem Tosca do chính nghệ sĩ Việt Nam biểu diễn; việc VNOB dàn dựng trọn vẹn vở diễn này vì thế mang ý nghĩa như một lời tuyên bố: nghệ thuật hàn lâm Việt Nam đã bước sang một nấc thang mới.
Từ Teatro Costanzi đến Nhà hát Hồ Gươm: kiệt tác vượt thời gian
Để hiểu tầm vóc của sự kiện Tosca lên sân khấu Hồ Gươm, cần nhìn lại hành trình của chính tác phẩm. Tosca ra mắt ngày 14/1/1900 tại Nhà hát Teatro Costanzi ở Rome, với lời ca do Luigi Illica và Giuseppe Giacosa chuyển soạn từ vở kịch La Tosca (1887) của Victorien Sardou. Là một trong những opera nổi tiếng nhất thế giới, Tosca thuộc trào lưu verismo – chủ nghĩa hiện thực làm rung chuyển sân khấu opera Ý và đặc biệt là Rome đầu thế kỷ XX. Điểm khiến Puccini kiệt tác này trở nên dữ dội là việc ông để ba nhân vật Tosca, Cavaradossi và Scarpia bị đẩy đến tận cùng của tình yêu, quyền lực và lương tri, không có phép màu cứu rỗi. Ở đó, âm nhạc không chỉ minh họa cho câu chuyện mà trở thành một nhân vật độc lập, chuyển động liên tục giữa recitative, arioso, aria, ensemble và các đoạn orchestral interlude, khiến ranh giới giữa hát và hành động kịch gần như biến mất. Mang một cấu trúc âm nhạc phức tạp như vậy lên sân khấu cổ điển Việt Nam đồng nghĩa với việc VNOB chấp nhận chinh phục một đỉnh cao thực sự, chứ không dừng ở những tác phẩm dễ đến với số đông.
Jeong Ae Ree và cách kể lại Tosca cho khán giả Việt Nam hôm nay
Nếu chỉ phục dựng nguyên xi Tosca như một bảo tàng opera, VNOB đã có thể chọn đường dễ hơn. Nhưng sự lựa chọn đạo diễn Jeong Ae Ree – Giám đốc Sáng tạo của New Opera Singapore – cho thấy mong muốn kể lại Puccini kiệt tác bằng một ngôn ngữ sân khấu gần với khán giả Việt Nam. Bàn tay tài hoa của bà đã tái tạo Tosca không giới hạn bởi không gian, thời gian, mang hơi thở đương đại nhưng vẫn giữ trọn tinh thần tác phẩm gốc. Theo một nguồn phê bình, “điều thú vị là một tác phẩm đã hơn 100 năm tuổi không bị biến thành một ‘bảo tàng opera’; các nhân vật được đặt vào những mối quan hệ và xung đột rất gần với cảm nhận của khán giả hôm nay”. Tosca không còn là một nữ ca sĩ xa vời ở Rome năm 1900, mà là một người phụ nữ phải bảo vệ tình yêu, niềm tin và phẩm giá trong đối mặt với quyền lực và bạo lực; Cavaradossi hiện lên như một con người đứng giữa sự sống, tự do và lý tưởng; còn Scarpia là hiện thân của thứ quyền lực muốn biến con người thành công cụ. Chính cách xử lý này giúp các tầng nghĩa chính trị, đạo đức và tình cảm trong Tosca vang xuống đời sống hôm nay, để câu hỏi về phẩm giá con người không dừng lại ở câu chuyện trên sân khấu.
VNOB dàn dựng Tosca: lựa chọn táo bạo trên hành trình chinh phục sân khấu cổ điển
Trong gần một thập kỷ, VNOB dần mở rộng danh mục bằng các tác phẩm kinh điển như nhạc kịch Những người khốn khổ, ballet Hồ Thiên Nga với hàng chục đêm diễn cháy vé, opera La Traviata và ballet Don Quixote. Mỗi vở là một bậc thang, nhưng việc VNOB dàn dựng Tosca lại là bước nhảy đòi hỏi “độ khó tổng lực” về thanh nhạc lẫn diễn xuất đầy kịch tính – thứ nội lực không phải nhà hát nào cũng đủ khả năng đầu tư để công diễn. Đằng sau Tosca là một quá trình lao động nghệ thuật rất lớn: dàn dựng sân khấu, âm nhạc, thanh nhạc, diễn xuất, hợp xướng và ánh sáng được thiết kế như một chỉnh thể, để âm nhạc tham gia trực tiếp vào quá trình kể chuyện chứ không chỉ đi theo minh họa. Hai đêm công diễn 26–27/9 tại Nhà hát Hồ Gươm vì thế không chỉ là sự kiện mang tính thử nghiệm, mà là minh chứng cho việc VNOB đã sẵn sàng đặt mình vào chuẩn mực hàn lâm quốc tế về opera cổ điển. Với lựa chọn táo bạo này, nhà hát gửi đi một thông điệp rõ ràng: opera Tosca Việt Nam không còn là giấc mơ xa vời, mà là một thực tế đang được xây bằng nỗ lực và trách nhiệm nghệ thuật.
Từ trải nghiệm khán giả đến tương lai của Puccini kiệt tác trên đất Việt
Ngồi trong Nhà hát Hồ Gươm tối 26/9, có lẽ nhiều khán giả sẽ đồng cảm với cảm giác “rất khó gọi tên”: choáng ngợp trước sức mạnh âm nhạc và xúc động trước nội lực nghệ sĩ Việt. Những khoảnh khắc như khi Tosca cất tiếng hát “Vissi d’arte” – lời tự vấn của một người phụ nữ bị số phận dồn đến tận cùng – khiến câu chuyện vượt ra khỏi bối cảnh Rome đầu thế kỷ XX để trở thành câu hỏi rất con người: khi đối diện bạo lực và bi kịch, ta giữ phẩm giá bằng cách nào. Việc VNOB chọn Tosca ở thời điểm này vì thế đáng được nhìn nhận như một tuyên bố tham vọng: sân khấu cổ điển Việt Nam không muốn dừng ở bước “làm quen”, mà muốn bước vào đối thoại bình đẳng với di sản hàn lâm thế giới. Nếu các nhà hát tiếp tục nuôi dưỡng những dự án như thế, Puccini kiệt tác nói riêng và opera kinh điển nói chung sẽ không còn là đỉnh cao xa xôi, mà là một phần tự nhiên trong đời sống nghệ thuật đô thị Việt Nam.
