Khi kiệt tác opera châu Âu chạm tới khán giả Việt Nam
Việc opera Tosca Việt Nam lần đầu được dàn dựng trọn vẹn tại Nhà hát Hồ Gươm cùng sự kiện Madama Butterfly công diễn dưới phiên bản hòa nhạc tại Nhà hát TPHCM cho thấy các kiệt tác opera châu Âu của Puccini đang bước vào đời sống sân khấu Việt như những cột mốc mở rộng không gian thưởng thức nhạc cổ điển Puccini cho khán giả phương Đông, đồng thời thử thách nền công nghiệp biểu diễn nội địa ở cấp độ kỹ thuật và hợp tác quốc tế. Tosca của Giacomo Puccini lần đầu được dựng trọn vẹn và công diễn ngày 26–27-9 tại Nhà hát Hồ Gươm, Hà Nội, với lực lượng nghệ sĩ hàng đầu của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam. Madama Butterfly – một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Puccini – được giới thiệu dưới hình thức hòa nhạc tại Nhà hát TPHCM, số 7 Công trường Lam Sơn, phường Sài Gòn. Đây không chỉ là hai sự kiện nghệ thuật, mà là lời khẳng định rằng opera cổ điển đã bắt đầu có vị trí rõ ràng hơn trong hệ sinh thái nhà hát Việt.
Tosca tại Nhà hát Hồ Gươm: tham vọng đưa opera lên chuẩn sân khấu lớn
Tosca là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của Puccini, ra đời từ đầu thế kỷ XX và giữ vị trí đặc biệt trong kho tàng opera thế giới. Việc đưa trọn vẹn vở opera này lên Nhà hát Hồ Gươm không phải bước đi an toàn, mà là tuyên bố tham vọng: khán giả Hà Nội xứng đáng được thưởng thức cấu trúc ba hồi đầy đủ, âm nhạc và kịch tính nguyên bản, thay vì những trích đoạn rời rạc. Theo NSƯT Phan Mạnh Đức, việc dàn dựng Tosca trọn vẹn là “thử thách lớn về kỹ thuật thanh nhạc và quy mô dàn dựng” đối với Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam. Cái khó không chỉ nằm ở dàn nhạc giao hưởng, hợp xướng quốc tế, hợp xướng thiếu nhi, mà còn ở việc giữ được chiều sâu tâm lý nhân vật trong một không gian nhà hát vốn quen với kịch nói và múa balê hơn là opera. Đạo diễn Jeong Ae-ree đã chọn cách tiếp cận hiện đại, nhấn mạnh cảm xúc chân thật, đưa Tosca và Cavaradossi gần hơn với người xem Việt thông qua những xung đột rất đời: tình yêu, quyền lực, ghen tuông, phẩm giá.
Madama Butterfly phiên bản hòa nhạc: Puccini đi thẳng vào tai và tim khán giả
Nếu Tosca tại Hà Nội là màn thử sức với một vở diễn trọn hình, thì Madama Butterfly công diễn tại TPHCM lại chọn đường đi khác: bỏ bớt phần dàn dựng sân khấu, tập trung vào âm nhạc, giọng hát và cấu trúc kịch tính nguyên bản. Ở phiên bản hòa nhạc gồm 2 màn, chia 3 phần biểu diễn, khán giả thành phố được mời lắng nghe Puccini gần như trần trụi, không bị phân tán bởi đạo cụ, cảnh trí. Đây là hướng đi khôn ngoan của HBSO: dùng ngôn ngữ âm nhạc thuần túy để chinh phục những đôi tai vốn quen với giao hưởng và concerto hơn là opera. Chương trình có sự hợp tác với Tổng Lãnh sự quán Italy, nhạc trưởng Roberto Fiore chỉ huy và giữ vai trò giám đốc âm nhạc, cùng nhạc trưởng Lê Ha My chỉ đạo nghệ thuật và Trần Nhật Minh phụ trách hợp xướng. NSƯT Phạm Khánh Ngọc đảm nhiệm vai Cio-Cio San, còn tenor Marco Miglietta vào vai Pinkerton, tạo nên cuộc đối thoại Đông – Tây đầy căng thẳng ngay trên sân khấu.
Những giới hạn bộc lộ và ý nghĩa lâu dài với công chúng
Hai đêm Tosca tại Nhà hát Hồ Gươm và chương trình Madama Butterfly tại Nhà hát TPHCM phơi bày rõ cả tiềm năng lẫn giới hạn của opera Việt. Về phía nghệ sĩ, yêu cầu kỹ thuật thanh nhạc của Puccini gần như ở ngưỡng “đỉnh nghề”: từ aria Vissi d’arte cho đến E lucevan le stelle, mọi lỗi nhỏ đều bị phóng đại bởi cấu trúc nhạc giàu nội lực của Puccini. Về phía nhà hát, tổ chức dàn nhạc lớn, hợp xướng nhiều thành phần và hợp tác quốc tế là bài toán kinh phí, nhân lực, lịch biểu diễn không dễ giải. Tuy vậy, chính những khó khăn này lại có tác dụng như một bài kiểm tra sức chịu đựng của hệ thống: nếu vượt qua, opera sẽ không còn là món “lạ” trong lịch chương trình, mà trở thành hạng mục cố định. Như chia sẻ từ HBSO, việc công diễn Madama Butterfly là bước tiếp theo trong định hướng đưa các tác phẩm kinh điển của opera thế giới đến gần hơn với công chúng Việt và tạo cơ hội giao lưu chuyên môn giữa nghệ sĩ trong nước và cộng đồng nghệ thuật quốc tế.
Từ hai vở Puccini đến tương lai opera cổ điển tại Việt Nam
Nhìn từ Tosca và Madama Butterfly, có thể nói nhạc cổ điển Puccini đang trở thành “cửa ngõ” để khán giả Việt làm quen với ngôn ngữ opera châu Âu. Đây là lựa chọn hợp lý: Puccini kể những câu chuyện giàu kịch tính, nhân vật có xung đột đạo đức rõ ràng, âm nhạc tràn cảm xúc, phù hợp với thị hiếu người xem quen phim tâm lý và kịch nói. Nhưng nếu chỉ dừng ở Puccini, opera Việt sẽ bị đóng khung vào vài kiệt tác nổi tiếng. Điều đáng nói ở hai sự kiện này là sự trưởng thành của phía tổ chức: Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam chấp nhận thử thách một vở diễn trọn vẹn, HBSO chọn chiến lược hòa nhạc để nuôi khán giả lâu dài. Khi công chúng Hà Nội và TPHCM bắt đầu xem việc đến Nhà hát Hồ Gươm nghe Tosca, đến Nhà hát TPHCM nghe Madama Butterfly là trải nghiệm bình thường, chứ không phải “sự kiện lạ”, đó mới là lúc opera cổ điển thực sự chạm tới đời sống văn hóa đô thị Việt Nam.
