Tosca: Khi kiệt tác opera châu Âu chạm tới khán giả Hà Nội
Sự kiện opera Tosca Puccini được công diễn trọn vẹn lần đầu tại Việt Nam là cột mốc nghệ thuật, nơi một kiệt tác opera châu Âu hơn một thế kỷ tuổi bước vào không gian Nhà hát Hồ Gươm, kết nối di sản hàn lâm thế giới với trải nghiệm mới của khán giả Hà Nội trong dòng chảy văn hóa đương đại.
Điểm then chốt không phải là việc một vở opera nổi tiếng "đi lưu diễn" thêm một điểm đến, mà là cú bước dài của nghệ thuật hàn lâm Việt Nam: dám gánh một cấu trúc ba hồi phức tạp, dàn nhạc lớn, hợp xướng người lớn và thiếu nhi, cùng những aria trở thành chuẩn mực thanh nhạc thế giới. Kiệt tác này của Giacomo Puccini, vốn đã giữ vị trí đặc biệt trong kho tàng opera toàn cầu, nay buộc chúng ta đặt câu hỏi: khán giả Việt có còn bị xem là “ngoại biên” với dòng nhạc này hay không, khi đỉnh cao thế giới đã vang lên ngay giữa trung tâm Thủ đô.
Dàn dựng quốc tế tại Nhà hát Hồ Gươm: Một tuyên ngôn nghệ thuật
Việc chọn Nhà hát Hồ Gươm – một không gian biểu diễn mới của Thủ đô – làm nơi công diễn Hà Nội vào ngày 26 và 27-9 không phải là lựa chọn ngẫu nhiên. Nó là lời khẳng định rằng opera không còn nằm trong phạm vi thử nghiệm, mà đã bước ra ánh sáng như một phần của đời sống văn hóa trung tâm. Đây là công diễn với quy mô trọn vẹn, không rút gọn, không "tóm tắt", nghĩa là khán giả Việt lần đầu đối diện đầy đủ với nhịp thở kịch tính của Tosca từ đầu đến cuối.
Trục sáng tạo của vở diễn là sự kết hợp giữa Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam và đạo diễn quốc tế Jeong Ae-ree, hiện là Giám đốc Sáng tạo của New Opera Singapore. Đó là lựa chọn mang tính chiến lược: đưa vào một tư duy dàn dựng hiện đại, sắc bén, giàu kinh nghiệm quốc tế nhưng vẫn tôn trọng cấu trúc cổ điển của Puccini. Khi đạo diễn chọn triển khai vở như một dòng chảy cảm xúc liền mạch, thay vì những mảng cảnh rời rạc, bà đang nói rằng khán giả Việt xứng đáng được thử thách với nhịp độ căng thẳng của một phiên bản “full power”, không hề giản lược.
Thử thách khắc nghiệt của opera hàn lâm và câu trả lời từ VNOB
Đưa Tosca lên sân khấu Việt Nam với quy mô trọn vẹn là một phép thử khắc nghiệt, hơn cả một đêm diễn hoành tráng. Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam thừa nhận đây là thử thách lớn về kỹ thuật thanh nhạc, dàn nhạc và quy mô dàn dựng. Đó là lời thú nhận đáng tôn trọng, bởi opera hàn lâm không cho phép đường tắt: hoặc đủ nội lực, hoặc thất bại rõ ràng trước tai nghe tinh tế của công chúng mới.
Nhạc trưởng Đồng Quang Vinh chịu trách nhiệm chỉ huy Dàn nhạc Giao hưởng Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam, gánh trên vai phần âm nhạc phức hợp đầy nội lực của Puccini. Cùng với đó là dàn ca sĩ Tố Loan, Hương Diệp, Thanh Bình, Trường Linh, Khắc Hòa, dàn hợp xướng quốc tế Hanoi Voices và hợp xướng thiếu nhi. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: "Việc đưa một kiệt tác kinh điển như Tosca lần đầu tiên lên sân khấu Việt Nam là một thử thách rất lớn về kỹ thuật thanh nhạc lẫn quy mô dàn dựng". Nói cách khác, mỗi nốt nhạc trên sân khấu là phần nổi của một tảng băng luyện tập kéo dài nhiều tháng.
Tình yêu, quyền lực và sự cộng hưởng với tâm thế người Việt
Tosca không chỉ là bài kiểm tra kỹ thuật, mà là phép đo sự đồng cảm văn hóa. Tình yêu bi tráng giữa Tosca và Cavaradossi, đối đầu với quyền lực đen tối của Scarpia, là cấu trúc kịch tính rất gần với truyền thống tự sự Á Đông: người nhỏ bé, giữ phẩm giá giữa bạo lực và bất công. Khi đạo diễn nhấn mạnh vào hành trình cảm xúc chân thật của hai nhân vật, biến họ từ biểu tượng thành những con người có ước mơ, nỗi sợ và khát vọng, bà đang dịch một ngôn ngữ nghệ thuật châu Âu sang một mã cảm xúc mà khán giả Việt dễ thấu hiểu.
Những aria như "Vissi d’arte" và "E lucevan le stelle" được kỳ vọng trở thành điểm nhấn cảm xúc, nơi âm nhạc Puccini phơi bày tận cùng những biến động nội tâm. Ở đó, thông điệp xuyên biên giới được nhắc lại: tình yêu và phẩm giá con người là sức mạnh bền bỉ nhất trước cái ác. Điều đáng nói là công chúng Thủ đô không còn phải đến những nhà hát xa xôi để nghe thông điệp này; họ nghe nó tại chính Nhà hát Hồ Gươm – trong bối cảnh xã hội đầy biến động của mình – và đó là khoảnh khắc opera châu Âu trở nên gần gũi, thậm chí mang tính tự sự.
Một bước tiến cho opera hàn lâm Việt Nam – và trách nhiệm sau ánh đèn
Việc công diễn trọn vẹn opera Tosca Puccini tại Hà Nội là dấu mốc khẳng định sự phát triển vượt bậc của nghệ thuật hàn lâm trong nước. Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam không chỉ thỏa mãn một giấc mơ nghệ sĩ, mà mở ra cho khán giả cơ hội thưởng thức đỉnh cao nghệ thuật thế giới ngay tại Thủ đô. Đó là một tuyên bố văn hóa: người Việt có quyền tiếp cận kiệt tác opera châu Âu không phải như khách du lịch, mà như khán giả bản địa, với một phiên bản được sản xuất bởi chính nghệ sĩ của mình.
Nhưng một cột mốc chỉ có ý nghĩa khi nó kéo theo trách nhiệm. Sau Tosca, tiêu chuẩn cho những dự án opera tiếp theo sẽ không thể thấp hơn. Khán giả đã nếm trải cấu trúc đầy đủ, âm nhạc dày dặn, kịch tính chặt chẽ – họ khó chấp nhận những bản rút gọn cho “dễ nghe”. Nếu có một kết luận cần nhấn mạnh, thì đó là: Tosca tại Nhà hát Hồ Gươm không chỉ là một sự kiện, mà là lời hứa về một tương lai nơi opera hàn lâm gắn chặt với đời sống văn hóa Việt Nam, thay vì là thứ xa xỉ dành cho thiểu số hiếu kỳ.
