Khi lịch sử không còn là trang sách mà là một trải nghiệm sống động
Công nghệ VR lịch sử là việc dùng môi trường thực tế ảo để tái hiện các sự kiện quá khứ, cho phép người xem nhập vai, quan sát và cảm nhận bối cảnh lịch sử như đang có mặt tại hiện trường, từ đó tạo ra trải nghiệm vừa trực quan vừa giàu cảm xúc, thay vì chỉ đọc hoặc nghe lại qua tư liệu truyền thống. Sáng 2/9, tại Công viên APEC trên đường 2 tháng 9 ở Đà Nẵng, chương trình trải nghiệm thực tế ảo “Trở về thời khắc thiêng liêng” được khai mạc, đưa người dân và du khách “xuyên không” về Quảng trường Ba Đình năm 1945 để chứng kiến Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Điều đáng nói không phải là kỹ thuật VR nhìn bắt mắt đến đâu, mà là việc hàng dài người tự nguyện xếp hàng cho thấy họ đang khao khát một cách tiếp cận lịch sử mới: ít chữ hơn, nhiều cảm xúc hơn.
Đà Nẵng và trải nghiệm ảo độc lập: công nghệ chạm tới cảm xúc
Trong không gian mở của Công viên APEC, chương trình “Trở về thời khắc thiêng liêng” diễn ra liên tục từ 8h đến 19h, kéo dài ba ngày từ 2 đến 4/9, trùng đúng dịp kỷ niệm 81 năm Quốc khánh. Khi đội thiết bị, người tham gia như bước vào Quảng trường Ba Đình sáng 2/9/1945, hòa vào dòng người hướng lên lễ đài, nghe Bác Hồ đọc Tuyên ngôn và cảm nhận bầu không khí ngày đầu tiên đất nước giành độc lập, tự do. Đây là trải nghiệm ảo độc lập theo đúng nghĩa: không phải xem đoạn phim tư liệu bị đóng khung trên màn hình, mà là đứng giữa biển người, nghe tiếng reo, cảm nhận sự hồi hộp. Một bạn trẻ ở phường Hải Châu nói rằng cảm giác là “như được sống trong thời khắc đó”, và đó là dấu hiệu cho thấy công nghệ đã bước qua ranh giới thông tin, tiến vào vùng cảm xúc.
Hàng dài người xếp hàng: tín hiệu về nhu cầu làm mới cách kể lịch sử
Ngay sau lễ khai mạc, rất đông người dân và du khách Đà Nẵng đã xếp hàng đăng ký trải nghiệm, trong đó có nhiều bạn trẻ, cả những em học sinh tiểu học đi cùng gia đình. Cảnh tượng hàng người kiên nhẫn chờ tới lượt cho thấy trải nghiệm này không phải trò giải trí ngắn hạn, mà đang đánh trúng nhu cầu tiếp cận lịch sử theo cách gần gũi. Khi phương thức tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, thay đổi từng ngày, việc bắt họ ngồi yên đọc những dòng chữ khô khan về ngày 2/9/1945 là điều ngày càng khó. Ứng dụng Đà Nẵng công nghệ VR vào một chủ đề nghiêm túc như Quốc khánh là quyết định mang tính thử nghiệm táo bạo: đưa sự kiện “thiêng liêng” ra khỏi bảo tàng, đặt thẳng vào đời sống đô thị bên bờ sông Hàn. Sự nhiệt tình của người tham gia chính là câu trả lời cho câu hỏi: lịch sử có thể sống cùng đời sống nếu chúng ta dám đổi cách kể.
Từ Hà Nội đến Đà Nẵng: VR đang định nghĩa lại di sản ký ức
Chương trình trải nghiệm ảo độc lập này không dừng ở Đà Nẵng. Lần đầu ra mắt tại Hà Nội vào dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh năm 2025, hoạt động đã thu hút khoảng 35.000 lượt trải nghiệm. Sau đó, chương trình tiếp tục được triển khai tại Quảng Ninh, rồi đến Khu di tích Quốc gia đặc biệt Kim Liên ở Nghệ An với hơn 3.000 người tham gia trong ba ngày 17–19/5/2026, và gần đây nhất là tại Dinh Độc Lập ở TP.HCM, nơi ghi nhận hơn 8.000 lượt trải nghiệm trong ba ngày. Những con số này không phải là chiến dịch marketing, mà là thước đo tiềm năng của công nghệ VR lịch sử trong việc bảo tồn ký ức tập thể. Có thể nói: “Chương trình ‘Trở về thời khắc thiêng liêng’ cho thấy công chúng sẵn sàng đến với lịch sử nếu lịch sử chủ động bước ra khỏi khuôn khổ cũ.” Thay vì xem di sản là các khối bê tông bất động, VR đang biến chúng thành không gian sống mà con người có thể quay lại và đối thoại.
Lịch sử số không thay thế di tích, nhưng thay đổi cách chúng ta gắn bó với quá khứ
Điểm đáng chú ý của “Trở về thời khắc thiêng liêng” là nó được xây dựng bởi một cơ quan báo chí ra đời chỉ năm ngày sau khi Tuyên ngôn Độc lập được đọc tại Ba Đình và đã đồng hành cùng đất nước suốt 81 năm. Khi chính những người gìn giữ tiếng nói lịch sử chọn công nghệ VR để kể lại câu chuyện ngày Độc lập, đó là lời thừa nhận rằng các hình thức truyền thống không còn đủ để chạm tới thế hệ mới. Lãnh đạo ngành văn hóa địa phương cũng nhấn mạnh đây “không đơn thuần là một trải nghiệm công nghệ, mà là cây cầu nối cảm xúc” giúp người trẻ hiểu sâu hơn giá trị độc lập, tự do và những hy sinh của thế hệ cha ông. VR không thể thay thế Quảng trường Ba Đình hay Dinh Độc Lập, nhưng nó có thể trở thành cánh cửa mở cho những người sẽ không bao giờ có cơ hội sống trong ngày 2/9/1945. Và khi họ bước qua cánh cửa ấy với cảm giác tự hào, lịch sử đã hoàn thành sứ mệnh: tạo nên sự gắn bó, chứ không chỉ ghi chép.
