Tăng trưởng 10% đòi hỏi một mô hình phát triển Việt Nam hoàn toàn mới
Mô hình phát triển Việt Nam là tổng thể cách thức tổ chức nền kinh tế, lựa chọn động lực tăng trưởng, phân bổ nguồn lực và thiết kế thể chế nhằm đạt mục tiêu dài hạn về thịnh vượng, cạnh tranh quốc tế và tự chủ chiến lược, chứ không chỉ theo đuổi con số tăng trưởng trong ngắn hạn. Sau gần 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã chuyển mình từ một nền kinh tế nghèo sang quy mô hơn 500 tỷ USD và bước vào nhóm thu nhập trung bình cao. Nhưng khi Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên vào năm 2026, bài toán không còn là “tăng nhanh bằng mọi giá” mà là “tăng nhanh bằng mô hình nào”. Tham vọng tăng trưởng kinh tế 10% liên tục buộc chúng ta phải nhìn lại: những động lực cũ như lao động giá rẻ, gia công, lắp ráp đã hết dư địa, trong khi mô hình phát triển hiện nay chưa tạo được sức bật mới tương xứng với mục tiêu nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.
Thành tựu 40 năm Đổi mới và giới hạn của cách làm cũ
Điểm xuất phát thấp giúp Việt Nam tận dụng tốt các lợi thế “dễ đi”: lao động trẻ, chi phí cạnh tranh, dòng vốn FDI và hội nhập quốc tế rộng mở. Những yếu tố này tạo nên kỳ tích tăng trưởng nhiều thập kỷ, nhưng đồng thời tích tụ những vấn đề cơ cấu, trong đó thể chế trở thành điểm nghẽn lớn. Cách quản lý nền kinh tế vẫn nặng về kiểm soát hơn là kiến tạo, doanh nghiệp nội chủ yếu gia công, lắp ráp, dựa vào đất đai và lao động thủ công. Trong bối cảnh phát triển thay đổi nhanh, một nguyên tắc phải được nhìn nhận thẳng thắn: "những gì từng đúng trong giai đoạn trước chưa chắc còn phù hợp với giai đoạn tới". Nếu tiếp tục cách làm cũ, Việt Nam khó đáp ứng yêu cầu mới về năng suất, công nghệ, xanh hóa và chuyển đổi số. Nói cách khác, mô hình tăng trưởng cũ đã tới giới hạn, nhưng chúng ta vẫn chưa chuyển hẳn sang một mô hình phát triển mới mang tính chiến lược.
Tốc độ hai con số: vì sao không thể chỉ ép công nghiệp và dịch vụ tăng tốc?
Nghị quyết 168 đặt mục tiêu GDP năm 2026 tăng từ 10% trở lên, đồng nghĩa sáu tháng cuối năm phải tăng 11,9% và công nghiệp cần tăng tới 13,7%, xây dựng 17,6%, dịch vụ 12%. Đây là những con số ấn tượng khi so với giai đoạn 2021-2025, công nghiệp và xây dựng chỉ tăng bình quân khoảng 6,7%, dịch vụ khoảng 7,1% mỗi năm. Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta đang cố kéo các ngành chạy nhanh hơn trên cùng một mặt bằng thể chế, hạ tầng và mô hình sản xuất cũ. Vốn, điện, nguyên liệu có thể bổ sung, đơn hàng xuất khẩu có thể mở rộng phần nào, nhưng nếu cấu trúc kinh tế vẫn dựa vào gia công và lao động giá rẻ, dư địa tăng năng suất sẽ rất hạn chế. Dịch vụ hiện chiếm hơn 42% nền kinh tế; nếu khu vực này không được tái cấu trúc sang dịch vụ số, logistics hiện đại, tài chính tiên tiến, mọi nỗ lực ép tốc độ sẽ chỉ tạo áp lực ngắn hạn chứ không hình thành tăng trưởng bền vững.
Từ mô hình tăng trưởng sang chiến lược phát triển mới dựa trên cải cách cơ cấu kinh tế
Một quan điểm quan trọng được nêu tại hội thảo khoa học quốc gia về đổi mới mô hình phát triển là: Việt Nam phải chuyển từ tư duy “mô hình tăng trưởng” sang xây dựng một “mô hình phát triển” mới. Mô hình này phải đặt nền tảng trên kinh tế thị trường hiện đại, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, kinh tế số và năng lực tự chủ chiến lược. Trọng tâm không thể chỉ là số liệu tăng trưởng mà phải là cải cách cơ cấu kinh tế: thoát khỏi cấu trúc dựa nhiều vào đất đai, nông nghiệp truyền thống, gia công, lắp ráp và lao động thủ công, chuyển nhanh sang công nghệ cao và kinh tế số gắn với kinh tế xanh. Khu vực tư nhân phải thực sự trở thành động lực quan trọng, chứ không đứng bên lề vì rào cản thể chế. Doanh nghiệp Việt Nam cần dịch chuyển từ mô hình cải tiến nhỏ lẻ sang lấy khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo làm năng lực cốt lõi, nếu muốn cạnh tranh bằng chất lượng thay vì chi phí thấp.
Thể chế, tự chủ chiến lược và con đường đạt tăng trưởng hai con số bền vững
Muốn chiến lược phát triển mới không dừng ở khẩu hiệu, cải cách thể chế phải đi trước một bước. Thể chế hiện nay chủ yếu được thiết kế cho mô hình sản xuất cũ; nếu không cải cách toàn diện, chúng ta khó có thể tạo ra doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp số, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Đồng thời, hội nhập phải gắn với năng lực tự chủ và tự cường: Việt Nam không chỉ mở cửa, ký nhiều FTA, thu hút FDI, mà phải đảm bảo lợi ích lan tỏa tới doanh nghiệp trong nước, giúp họ tham gia chuỗi cung ứng, tiếp nhận công nghệ và quản trị hiện đại. "Muốn tăng trưởng hai con số không chỉ trong năm 2026 mà trong nhiều năm tiếp theo, Việt Nam còn phải thay đổi cách tạo ra tăng trưởng". Con đường đó là xây dựng mô hình phát triển Việt Nam mới, trong đó tăng trưởng kinh tế 10% là kết quả tự nhiên của một nền kinh tế có cơ cấu hiện đại, thể chế minh bạch, cạnh tranh quốc tế mạnh và năng lực tự chủ chiến lược được củng cố.
