Bước ngoặt mô hình tăng trưởng: vì sao gói 4 trụ cột của JICA quan trọng?
Gói hỗ trợ 4 trụ cột của JICA là chương trình hợp tác phát triển toàn diện, tập trung vào khoa học công nghệ, doanh nghiệp trong nước, thể chế và hạ tầng chiến lược, nhằm giúp Việt Nam chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và an ninh kinh tế dài hạn. Tại họp báo giữa kỳ ngày 7/10, JICA công bố gói hỗ trợ này như một giai đoạn đồng hành mới với chương trình cải cách của Việt Nam, thay vì chỉ cấp vốn ODA cho từng dự án rời rạc.
Thông điệp chính rất rõ: mô hình tăng trưởng cũ dựa vào lao động giá rẻ, FDI và hội nhập thị trường toàn cầu đã hết dư địa. Nếu không nhanh chóng chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, Việt Nam sẽ khó thoát bẫy thu nhập trung bình vào năm 2045. Ở góc độ bình luận, gói JICA hỗ trợ Việt Nam cho thấy một sự “đặt cược chiến lược”: Nhật Bản coi Việt Nam không chỉ là điểm đến đầu tư, mà là đối tác an ninh kinh tế và công nghệ cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Trụ cột 1: Khoa học công nghệ, nguồn nhân lực và tuần hoàn chất xám
Trụ cột đầu tiên nhắm thẳng vào điểm yếu cốt lõi: năng suất lao động và chất lượng nguồn nhân lực. JICA xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực là trung tâm của quá trình chuyển đổi. Nói cách khác, đây là nỗ lực đặt “trái tim” mới cho nền kinh tế, nơi tri thức, công nghệ và kỹ năng quyết định tăng trưởng, thay vì kéo dài mô hình thâm dụng lao động.
Điểm đáng chú ý là JICA ưu tiên các lĩnh vực như AI, bán dẫn, công nghệ vũ trụ, chuyển đổi số và an ninh kinh tế. Cùng với đó, tổ chức này muốn thúc đẩy “tuần hoàn chất xám” giữa Việt Nam và Nhật Bản, thông qua giao lưu sinh viên, nhà nghiên cứu, kỹ sư, doanh nhân để tri thức và công nghệ lưu chuyển hai chiều. Đây là bước vượt khỏi mô hình “chảy máu chất xám”: thay vì để nhân lực giỏi ra đi vĩnh viễn, hệ sinh thái hợp tác này có thể biến di cư tri thức thành mạng lưới kết nối lâu dài cho mô hình tăng trưởng mới.
Trụ cột 2 & 3: Doanh nghiệp trong nước và cải cách thể chế đầu tư
Trụ cột thứ hai tập trung vào phát triển doanh nghiệp trong nước và hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây là điểm then chốt nếu Việt Nam muốn thoát “vòng luẩn quẩn gia công”. Khi năng suất vẫn thấp, doanh nghiệp nội địa khó leo lên nấc thang cao hơn trong chuỗi cung ứng. Việc JICA hỗ trợ từ tư vấn chính sách, tăng năng lực quản trị tới kết nối thị trường cho thấy một định hướng rõ: doanh nghiệp Việt phải trở thành nhà cung cấp có hàm lượng công nghệ và tri thức cao, chứ không chỉ là nhà thầu phụ giá rẻ.
Trụ cột thứ ba hướng vào cải thiện môi trường đầu tư, hiện đại hóa thể chế và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế. Đây là mảnh ghép thường bị xem nhẹ nhưng quyết định việc mô hình tăng trưởng mới có được duy trì hay không. Khi thủ tục minh bạch, chính sách ổn định và hạ tầng pháp lý hỗ trợ đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư dài hạn. Từ góc độ bình luận, nếu cải cách thể chế không đủ sâu, mọi hỗ trợ kỹ thuật và tài chính của JICA sẽ chỉ dừng ở các “dự án đẹp” chứ khó tạo ra bước chuyển cấu trúc.”
Trụ cột 4: Hạ tầng chiến lược và an ninh kinh tế trong kỷ nguyên mới
Trụ cột cuối cùng – hạ tầng chiến lược – là nơi mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam chạm tới địa chính trị và an ninh kinh tế. JICA cho biết sẽ tiếp tục hỗ trợ hạ tầng công nghệ, đường sắt đô thị, cảng biển, đường bộ, cầu, hệ thống thoát nước, xử lý nước thải và cơ sở vật chất phục vụ giáo dục, nghiên cứu. Đây không chỉ là câu chuyện xây thêm đường, thêm cầu; đó là cách thiết kế lại “khung xương” cho một nền kinh tế số, xanh và có khả năng chống chịu tốt hơn với cú sốc chuỗi cung ứng.
Hai Chính phủ đã thống nhất an ninh kinh tế là lĩnh vực hợp tác ưu tiên mới, bao trùm năng lượng, khoáng sản thiết yếu, AI, chất bán dẫn, công nghệ vũ trụ. Về bản chất, hạ tầng chiến lược là nền tảng để gắn Việt Nam sâu hơn vào mạng lưới sản xuất – công nghệ khu vực, giảm phụ thuộc vào một vài trung tâm duy nhất. Nếu tận dụng tốt, JICA hỗ trợ Việt Nam không chỉ xây được hạ tầng cứng, mà còn gắn kết hạ tầng đó với tiêu chuẩn, công nghệ và mạng lưới doanh nghiệp Nhật – một lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Kết luận: 4 trụ cột có đủ để Việt Nam cán đích thu nhập cao 2045?
Gói hỗ trợ mới của JICA được thiết kế để giúp Việt Nam từng bước chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, nâng cao năng suất, năng lực cạnh tranh và khả năng chống chịu, hướng tới mục tiêu thu nhập cao vào năm 2045. Đây là một “bộ khung” khá đầy đủ: khoa học công nghệ và nguồn nhân lực, doanh nghiệp trong nước, thể chế, hạ tầng chiến lược – bốn mảnh ghép đúng vào những điểm nghẽn hiện nay.
Tuy nhiên, thành công hay không nằm ở cách Việt Nam biến hỗ trợ thành cải cách thực chất. Nếu nghị quyết không đi kèm thực thi, nếu tuần hoàn chất xám chỉ dừng ở hội thảo, nếu hạ tầng chiến lược không gắn với đổi mới thể chế, mô hình tăng trưởng mới sẽ chỉ là khẩu hiệu. Ở chiều ngược lại, nếu coi gói JICA hỗ trợ Việt Nam là chất xúc tác để đẩy nhanh cải cách trong nước, giai đoạn đến năm 2045 có thể là lần hiếm hoi Việt Nam vừa tận dụng được nguồn lực bên ngoài, vừa tự xây dựng được năng lực nội sinh mang tính bền vững.
