Thế hệ trẻ và bước ngoặt trong cách tiếp cận di sản
Gen Z khám phá di sản là hiện tượng thế hệ trẻ dùng bảo tàng, nền tảng số, video mạng xã hội và công nghệ tương tác để tiếp cận lịch sử, âm nhạc cổ điển, văn hóa truyền thống, đồng thời biến mình thành người kể chuyện mới cho những giá trị tưởng như đã xa rời đời sống hiện đại. Điều đáng nói không phải ở việc họ “biết thêm” vài sự kiện, vài làn điệu, mà ở cách họ chủ động biến trải nghiệm văn hóa thành phần của bản sắc cá nhân và cộng đồng. Những ngày đầu tháng 9, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam đón đông đảo người dân đến tham quan, trong đó có rất nhiều học sinh, sinh viên chăm chú đọc thuyết minh, chụp lại hiện vật và trao đổi về các câu chuyện lịch sử trong từng không gian trưng bày. Khi lịch sử được “chạm” bằng tay và ghi lại bằng điện thoại, nó không còn là những mốc thời gian khô khan mà trở thành ký ức chung của một thế hệ.
Bảo tàng, hiện vật và lịch sử trong chiếc điện thoại của Gen Z
Điểm thú vị của âm nhạc cổ điển thế hệ trẻ và lịch sử hôm nay là chúng không chỉ sống trong khán phòng hay sách giáo khoa, mà len vào từng story, vlog bảo tàng, clip ngắn trên nền tảng số. Sinh ra khi đất nước đã hòa bình, nhiều bạn như Nguyễn Minh Hùng biết về chiến tranh chủ yếu qua sách vở, phim tài liệu, mạng xã hội và lời kể của thế hệ đi trước. Nhưng khi trực tiếp đứng trước những chiếc máy bay, xe tăng, vũ khí, quân trang và kỷ vật của người lính, lịch sử với họ không còn là những con số, mà gắn với con người cụ thể. Hùng dừng lại khá lâu ở khu trưng bày kháng chiến chống thực dân Pháp, đọc từng dòng thuyết minh và dùng điện thoại ghi lại những thông tin mình chưa biết. Gen Z không tách offline khỏi online: chuyến tham quan là trải nghiệm cảm xúc, còn chiếc điện thoại là công cụ ghi nhớ, chia sẻ, bình luận, tranh luận – tức là làm sống lịch sử trong mạng lưới xã hội của họ. Đó là nền tảng số bảo tàng theo nghĩa thực tế nhất: bảo tàng được tiếp tục tồn tại trong không gian số mà người trẻ tự thiết kế.
Công nghệ số và hành trình làm mới văn hóa truyền thống
Nếu bảo tàng giúp Gen Z nhìn rõ quá khứ, thì công nghệ số văn hóa truyền thống lại giúp họ can thiệp vào tương lai của di sản. Không chỉ tìm về lịch sử, nhiều bạn trẻ sử dụng kiến thức, công nghệ và khả năng sáng tạo để đưa văn hóa truyền thống vào đời sống hôm nay. Dự án Neo Chèo 2 do nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Hà Nội thực hiện là một ví dụ điển hình: thông qua âm nhạc, nội dung số, trò chơi nhập vai, công nghệ thực tế tăng cường (AR) và các hoạt động trải nghiệm, dự án giới thiệu nghệ thuật chèo tới học sinh THCS và phụ huynh bằng cách thể hiện mới mẻ hơn. Đây không phải trò “làm cho vui”, mà là câu trả lời rất nghiêm túc trước khủng hoảng kế thừa của các loại hình sân khấu truyền thống. Ứng dụng công nghệ và ngôn ngữ hiện đại giúp di sản đến gần hơn với công chúng trẻ. Khi những vở chèo vốn vắng khán giả được đưa vào game, filter AR, video ngắn, chúng trở thành trải nghiệm tương tác chứ không chỉ là ký ức trên báo cáo bảo tồn.
Từ clip triệu view đến vai trò “đại sứ văn hóa” của người trẻ
Có một tầng kết nối khác giữa Gen Z và di sản: họ không chỉ là khán giả, mà là người sản xuất nội dung, người định hình hình ảnh văn hóa Việt trong không gian số toàn cầu. Anh Trần Mạnh Cường (30 tuổi, Hà Nội) là chủ nhân của hàng loạt video triệu view về hát xẩm, hát quan họ, chèo, chầu văn, ca trù… trên Facebook, TikTok, YouTube. Nhận thấy các nền tảng mạng xã hội là mảnh đất vàng để lan tỏa và lưu giữ giá trị văn hóa nghệ thuật, anh chọn theo đuổi định hướng làm mới dân ca. Nguyễn Thị Huế (24 tuổi, Hà Nội) – một nhân viên văn phòng – cũng sở hữu hàng loạt video triệu view trên TikTok với nội dung biểu diễn đàn tỳ bà. Theo nhận xét được trích dẫn từ các nhà nghiên cứu, những video triệu view về văn hóa nghệ thuật truyền thống không chỉ lan tỏa bản sắc mà còn là một dạng “đại sứ văn hóa” trên bình diện quốc tế, mời gọi du khách ghé đến và thưởng thức văn hóa Việt. Khi các giai điệu dân ca, tiếng đàn tỳ bà xuất hiện tự nhiên trong luồng giải trí của giới trẻ thế giới, bản sắc Việt không còn bị đóng khung ở lễ hội mà bước vào đời sống hằng ngày của cộng đồng mạng.
Tương lai di sản: không gian số mở và trách nhiệm của thế hệ trẻ
Câu chuyện Gen Z khám phá di sản qua bảo tàng, dự án số, clip triệu view cho thấy một điều: di sản chỉ thật sự sống khi được thế hệ hôm nay dùng, tranh luận, yêu và cả phê bình. Những trào lưu thể hiện niềm tự hào dân tộc trên mạng xã hội có thể là “điểm chạm” đầu tiên khiến người trẻ quan tâm đến lịch sử và văn hóa. Từ một chuyến tham quan bảo tàng đến một dự án quảng bá nghệ thuật chèo, họ đang tìm những cách riêng để kết nối với văn hóa dân tộc. Theo thạc sĩ Huỳnh Nguyễn Phúc Thịnh, để kiến tạo không gian số cho thanh niên làm giàu cho văn hóa và làm giàu từ văn hóa cần trao quyền thực chất để người trẻ trở thành tác nhân chủ động, đồng tham gia, đồng sáng tạo. Tương lai của âm nhạc cổ điển thế hệ trẻ và các loại hình truyền thống sẽ không nằm trong những bản catalog di sản, mà trong chính việc Gen Z coi chúng là chất liệu cho đời sống sáng tạo: từ bảo tàng ảo, nền tảng streaming, game, phim, thời trang cho đến những chương trình nghệ thuật đường phố ở các đô thị. Khi đó, bảo tồn không chỉ là giữ, mà là dám thay đổi để di sản tiếp tục có khán giả.
