Provence trong thế giới nội tâm của Van Gogh
Van Gogh Provence là cách người ta gọi toàn bộ những bức tranh Van Gogh sáng tác tại miền nam nước Pháp, nơi màu vàng của đồng lúa, xanh của bầu trời và tím của bóng đổ kết hợp với ánh nắng phương nam để tạo nên một ngôn ngữ màu sắc mới, vừa miêu tả cảnh quan tự nhiên vừa phản chiếu những xung động nội tâm của danh họa người Hà Lan trong giai đoạn tâm trí bất ổn nhưng sáng tạo cực độ. Người ta không nhớ Provence qua bản đồ địa lý, mà qua những gam vàng cháy, xanh thẫm, tím sâu đã thành ký hiệu thị giác của ông. Điểm mấu chốt khi nhìn Van Gogh tại Provence là phải chấp nhận rằng ông không vẽ miền đất này như một phong cảnh đẹp, mà như một cánh cửa thoát khỏi bóng tối tinh thần. Tâm trí càng bất ổn thì Van Gogh càng xem thiên nhiên và hội họa là lối thoát khả dĩ khỏi những đau đớn thông qua sự thăng hoa tinh thần. Vì thế, mỗi cánh đồng vàng hay bầu trời xanh không chỉ là cảnh trí, mà là bản ghi chép của một cuộc vật lộn nội tâm.
Ánh sáng Provence: Từ cánh đồng La Crau đến kiệt tác hội họa
Nếu muốn hiểu vì sao tranh Van Gogh trở thành kiệt tác hội họa, hãy bắt đầu từ ánh sáng Provence. Một trong những cung đường ông yêu thích dẫn từ Arles lên hướng đông bắc, vượt đồng bằng phì nhiêu La Crau đến phế tích tu viện Montmajour thời Trung Cổ. Đất đai nơi đây rộng lớn, bằng phẳng, gợi nhớ quê hương Hà Lan và đồng thời bốc lên dưới nắng miền nam trong những sắc màu rực rỡ khiến ông ngây ngất khi xuân tàn hạ sang. Trong bức Mùa gặt vẽ năm 1888, Van Gogh đã thể hiện được ánh nắng phương nam lộng lẫy. Ông dùng lý thuyết màu sắc, tập trung màu vàng ấm của lúa chín cạnh núi và trời xanh để làm chúng khuếch đại lẫn nhau, biến một cảnh nông nghiệp bình thường thành bản hòa âm thị giác. Theo mô tả, "có thể nói rằng trong tất cả mọi thứ lúc này, ta đều thấy sắc vàng và đồng. Và với trời cao xanh thẳm bị nung trắng lên, đã tạo nên một màu tuyệt đẹp, hòa hợp quá chừng". Provence, qua ông, không còn là vùng quê yên bình mà là sân khấu của ánh sáng cực độ.
Từ Quán đêm đến Người gieo hạt: Màu sắc như bản tuyên ngôn
Nhìn vào những tranh như Quán đêm hay Người gieo hạt lúc hoàng hôn, ta thấy Van Gogh dùng màu như dùng lời tuyên ngôn về cảm xúc. Ngắm bức Quán đêm, hai màu đỏ và xanh lá làm ta choáng váng, khó chịu; còn vàng và xanh tuy cũng tương phản, song hiệu quả tạo ra khác biệt hoàn toàn, chúng tôn vinh vẻ đẹp rạng ngời của phong cảnh Provence. Ông chấp nhận sự khó chịu như giá phải trả để cảm xúc đạt tới cường độ mong muốn. Trong Người gieo hạt lúc hoàng hôn (theo Millet), được sáng tác bằng ký ức kết hợp trí tưởng tượng, Van Gogh không còn chỉ tả người nông dân mà biến anh ta thành hình bóng nặng nề, gần như đe dọa. Người gieo hạt dường như không có mối liên hệ gì với chúng ta. Anh ta chỉ là cái bóng tối tăm, có phần đáng sợ. Sự đối lập giữa cánh đồng vàng, bầu trời tím xanh và bóng người nặng trĩu cho thấy màu sắc đối với ông là phương tiện để nói về sự cô đơn, nỗi sợ và niềm tin tôn giáo, chứ không chỉ là trang trí cho phong cảnh.
Auvers-sur-Oise và 78 bức tranh: Bảo tàng sống của một tâm hồn
Nếu Provence là nơi Van Gogh tìm ánh sáng, thì Auvers-sur-Oise lại là nơi ánh sáng đó va chạm dữ dội với bóng tối cuối đời ông. Tại ngôi làng nhỏ này, ông sáng tác 78 bức tranh trong 70 ngày cuối cùng của cuộc đời. Đến thăm địa danh gắn liền với sự nghiệp sáng tác lúc sinh thời của Van Gogh, khách tham quan như được bước vào một bảo tàng sống. Căn gác trọ đơn sơ chỉ 7m², giờ gần như trống rỗng, lại chất đầy cảm giác cô đơn và bế tắc khi ta biết ông đã tự sát và qua đời tại đây. Trên những lối mòn giữa đồng lúa mì, những bậc thang nhỏ men theo sườn dốc, người ta bất chợt bắt gặp các khung cảnh nguyên mẫu của tranh ông: nhà thờ làng, mái nhà bình dị, lối mòn vô danh. Hơn một thế kỷ trôi qua, cảnh xưa vẫn còn đó; nhưng chính khi so sánh khung cảnh thật với lớp cọ chồng chéo uốn lượn, đan cài màu sắc sống động, ta mới nhận ra Van Gogh đã thay đổi thần thái sự vật đến mức nào, biến chúng thành kiệt tác hội họa mang cái hồn riêng không thể lẫn.
Tại sao người yêu nghệ thuật hiện đại vẫn cần Provence của Van Gogh
Van Gogh không chỉ là danh họa người Hà Lan từng sống nhiều năm ở Pháp; ông là người đã biến Provence thành phòng thí nghiệm cho một mỹ học mới, nơi màu sắc và ánh sáng gắn chặt với cảm xúc. Dù không thể gán nhãn ông một cách máy móc là ấn tượng hay biểu hiện, rõ ràng tranh ở Provence đứng trên lằn ranh: chúng giữ lại sự quan sát trực tiếp của tranh phong cảnh, nhưng đẩy cường độ màu và nét cọ đến mức gần với hội họa biểu cảm sau này. Với người yêu nghệ thuật ngày nay, Van Gogh Provence quan trọng vì ba lý do. Thứ nhất, nó dạy ta nhìn cảnh vật không chỉ bằng mắt mà bằng cảm xúc, như cách ông dùng màu "vô lý" để nói về nỗi nhớ cha, mẹ trong bức Nhà thờ làng Auvers-sur-Oise. Thứ hai, việc đi bộ trên những con đường ông từng rảo bước biến việc xem tranh sơn dầu cổ điển thành trải nghiệm không gian, giúp ta hiểu hội họa như một đời sống trọn vẹn chứ không phải vài khung ảnh treo tường. Cuối cùng, hành trình từ cánh đồng La Crau rực nắng đến nghĩa trang nhỏ bé nơi ông yên nghỉ nhắc ta rằng mọi di sản nghệ thuật vĩ đại đều bắt đầu từ một con người cụ thể với những giới hạn, tổn thương và lựa chọn ánh sáng cho riêng mình.
